Aleksitimi, kişinin kendi duygularını tanımlama, adlandırma ve ifade etmede yaşadığı zorluğu tanımlayan psikolojik bir kavramdır. Terim, Yunanca kökenli olup “a” (yokluk), “lexis” (kelime) ve “thymos” (duygu) sözcüklerinin birleşiminden oluşur ve kelimenin tam anlamıyla “duygular için kelime bulamama” durumunu ifade eder. 1970’li yıllarda psikiyatrist Peter Sifneos tarafından psikosomatik hastalarda gözlemlenen bir örüntü olarak literatüre kazandırılan bu kavram, günümüzde hem klinik psikoloji hem de nöropsikoloji alanlarında yoğun biçimde araştırılmaktadır. Aleksitimi bir hastalık değil, bir kişilik özelliği ya da duygusal işleme biçimidir; ancak birçok psikiyatrik ve psikosomatik rahatsızlıkla güçlü bir ilişki içindedir.
Aleksitimi Nedir?
Aleksitimik özellikler taşıyan bireyler genellikle kendi iç dünyalarında yaşadıkları duygusal uyarılmayı fark etmekte, bu uyarılmaya bir isim vermekte ve bunu başkalarına aktarmakta güçlük çekerler. Bu kişiler sıklıkla duygusal deneyimlerini bedensel belirtiler üzerinden ifade ederler; örneğin üzüntü yerine baş ağrısından, kaygı yerine mide bulantısından söz edebilirler. Aleksitiminin dört temel bileşeni şu şekilde sıralanabilir: duyguları tanımlamada güçlük, duyguları ifade etmede güçlük, dışa dönük düşünme biçimi (dış dünyaya odaklanıp iç dünyayı ihmal etme) ve sınırlı hayal gücü. Bu özellikler, İbn Sina’nın nefs (ruh) kuramında bahsettiği içsel idrak yetisinin zayıflamasına benzer biçimde yorumlanabilir; klasik İslam düşüncesinde de kişinin kendi iç halini (hal) tanıması, manevi olgunlaşmanın ön koşulu sayılmıştır.
Aleksitimi Neden Ortaya Çıkar?
Aleksitiminin nedenleri çok boyutludur ve hem biyolojik hem de çevresel etkenleri kapsar. Nörobilimsel çalışmalar, aleksitimik bireylerde anterior singulat korteks ve insula gibi duygusal işlemleme ile ilişkili beyin bölgelerinde farklı aktivasyon örüntüleri olduğunu göstermektedir. Ayrıca beynin iki yarım küresi arasındaki bağlantıyı sağlayan korpus kallozum‘daki işlevsel farklılıkların da rol oynadığı düşünülmektedir. Çevresel etkenler arasında ise çocukluk döneminde yaşanan duygusal ihmal, travmatik deneyimler, duyguların bastırıldığı katı aile ortamları ve güvensiz bağlanma stilleri öne çıkmaktadır. Bir çocuk, duygularını ifade ettiğinde sürekli reddedilme veya cezalandırılma ile karşılaşırsa, zamanla duygularını fark etmeyi ve adlandırmayı bir bütün olarak bastırmayı öğrenebilir. Gazali’nin kalp (kalb) kavramı çerçevesinde ele aldığı iç gözlem eksikliği de bu noktada dikkat çekici bir benzerlik sunar; zira Gazali’ye göre kalbin perdelenmesi, kişinin kendi manevi ve duygusal hallerinden habersiz kalmasına yol açar.
Aleksitimi Hangi Durumlarla İlişkilidir?
Araştırmalar aleksitiminin depresyon, anksiyete bozuklukları, yeme bozuklukları, bağımlılık davranışları ve çeşitli psikosomatik hastalıklarla (irritabl bağırsak sendromu, fibromiyalji, hipertansiyon gibi) yüksek oranda birlikte görüldüğünü ortaya koymaktadır. Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde de aleksitimi oranının genel popülasyona kıyasla belirgin şekilde yüksek olduğu bilinmektedir; ancak aleksitimi otizmin kendisi değil, ona eşlik edebilen ayrı bir özelliktir. Bu ilişki, duygusal farkındalık eksikliğinin sadece bireysel bir rahatsızlık olmadığını, aynı zamanda birçok klinik tablonun altında yatan ortak bir mekanizma olabileceğini düşündürmektedir.
Aleksitimi Testi Nasıl Yapılır?
Aleksitimi düzeyini ölçmek için kullanılan en yaygın ve bilimsel olarak geçerliliği kanıtlanmış araç Toronto Aleksitimi Ölçeği’dir (TAS-20). Bu ölçek 20 maddeden oluşur ve üç alt boyutu değerlendirir: duyguları tanımlamada güçlük, duyguları ifade etmede güçlük ve dışa dönük düşünme biçimi. Katılımcılar her maddeyi 1’den 5’e kadar bir Likert ölçeği üzerinden yanıtlar ve toplam puan hesaplanır. Genel olarak 61 ve üzeri puanlar yüksek aleksitimi düzeyini, 52-60 arası puanlar sınırda aleksitimiyi, 51 ve altı puanlar ise düşük aleksitimi düzeyini işaret eder. Test, bir klinik psikolog veya psikiyatrist eşliğinde uygulandığında en güvenilir sonuçları verir; ancak kendini tanıma amacıyla çevrimiçi versiyonları da mevcuttur. Testin sonuçları tek başına tanı koydurucu değildir, daha çok bir öz farkındalık aracı ve klinik değerlendirmenin destekleyici bir parçası olarak kullanılır.
Aleksitimi ile Başa Çıkma Yolları
Aleksitimi kalıcı bir özellik gibi görünse de, duygusal farkındalık becerileri terapi yoluyla geliştirilebilir. Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve özellikle duygu odaklı terapi yaklaşımları, bireylerin bedensel duyumlarını duygusal kavramlarla ilişkilendirmesine yardımcı olabilir. Günlük tutma, duygu kelime dağarcığını genişletme egzersizleri ve mindfulness (bilinçli farkındalık) uygulamaları bu süreçte sıkça önerilen yöntemlerdir. İbn Haldun’un toplumsal bağların bireyin iç dünyasını şekillendirdiğine dair gözlemleri hatırlandığında, aleksitimi ile mücadelede sosyal destek ve güvenli ilişkilerin de terapötik süreci güçlendirdiği söylenebilir.
Sık Sorulan Sorular
1. Aleksitimi bir hastalık mıdır?
Hayır, aleksitimi bir hastalık değil, duyguları tanıma ve ifade etmede zorluk yaşanan bir kişilik özelliğidir.
2. Aleksitimi testi kimler tarafından uygulanmalıdır?
En güvenilir sonuçlar için bir klinik psikolog veya psikiyatrist eşliğinde uygulanması önerilir.
3. Aleksitimi otizm ile aynı şey midir?
Hayır, farklı kavramlardır; ancak otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde aleksitimi görülme oranı daha yüksektir.
4. Aleksitimi tedavi edilebilir mi?
Doğrudan bir tedavisi olmasa da, terapi yöntemleriyle duygusal farkındalık becerileri geliştirilebilir.
5. TAS-20 testinde yüksek puan almak ne anlama gelir?
61 ve üzeri puan, yüksek düzeyde aleksitimik özellikler taşındığını gösterir, ancak bu tek başına tanı anlamına gelmez.
İleri Okuma Tavsiyeleri ve Kaynaklar:
- Sifneos, P.E. “The prevalence of ‘alexithymic’ characteristics in psychosomatic patients” (Psychotherapy and Psychosomatics)
- Taylor, G.J., Bagby, R.M., Parker, J.D.A. “Disorders of Affect Regulation: Alexithymia in Medical and Psychiatric Illness”
- Bagby, R.M., Parker, J.D.A., Taylor, G.J. “The Twenty-Item Toronto Alexithymia Scale” (Journal of Psychosomatic Research)
