Dijital çağ, insanlık tarihinde benzeri görülmemiş bir bağlantılılık ve bilgi akışı vaat ederek hayatımıza girdi. Ancak bu yeni zamanlar, beraberinde çözülmesi gereken bir çelişkiler yumağını da getirdi: Zamanımızı sınırsızca tüketen platformlarda özgürlüğümüzü mü yaşıyoruz, yoksa yeni bir tür gösteri toplumunun sahnesi mi oluyoruz? Günümüzde, sosyal medya uygulamalarının yaygın kullanımı, tarihsel olarak tüketim temelinde şekillenen gösteriş olgusu ile bireyin kendi seçimlerini özgür iradesiyle yaptığına dair inancı derinden sarsıyor.
Sosyal medya, bireylere kendini ifade etme ve dünyayı keşfetme konusunda eşi görülmemiş fırsatlar sundu. Bilgiye erişim demokratikleşti, önceleri marjinalleştirilmiş sesler kendine küresel bir platform buldu ve sosyal hareketler bu ağlar üzerinden kitlesel destek topladı. Ancak bu umut verici başlangıcın gölgesinde, platformların yapısından kaynaklanan daha karmaşık ve çoğu zaman rahatsız edici bir dinamik gelişti. İletişim yöntemlerimiz ve kendimizi ifade biçimlerimiz olağanüstü bir dönüşüme uğrarken, bu dönüşüm bireysel ve toplumsal psikolojimiz üzerinde derin izler bıraktı. İnsan, yaşamak ve gelişmek için başkalarıyla birlikteliğe ihtiyaç duyan sosyal bir varlıkken, sosyal medya bu ihtiyacı sanal bir arenaya taşıdı. Bu arena, bir yandan aidiyet ve duygusal destek algısını artırabilirken, diğer yandan bizi gerçek olay ve insanlardan çok medyadaki imajlarla karşı karşıya bırakarak yüz yüze iletişimi azalttı.
Platformların ekonomik modeli, dikkatimizi mümkün olduğunca uzun süre kendilerine bağlamak üzerine kurulu. Bu da “gösterişçi tüketim” olgusunu tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar merkeze yerleştirdi. Tarihsel olarak şiddet ve cinsellik üzerinden kendini gösteren gösteriş olgusu, web teknolojisi ve sosyal medya uygulamalarıyla birlikte kimlik, mekân, statü ve değer odağında tüketimle iç içe geçti. Sürekli olarak “beğeni”, “yorum” ve “paylaşım” ile ölçülen bu yeni değer sistemi, bireyleri yaşamlarının en mahrem anlarını dahi sergiledikleri bir gösteri dünyasının aktörü haline getirdi. Bu durum, özellikle gençler üzerinde yıkıcı etkilere sahip; sosyal medyada harcanan zaman, aktivite, yatırım ve bağımlılık kategorilerinin tümü, yapılan çalışmalarda depresyon, anksiyete ve psikolojik sıkıntıyla bağlantılandırılıyor. Bireyler, diğer insanların süslü paketlere sarılmış hayatlarını kendi sıradan yaşamlarıyla kıyaslayarak yetersizlik hissine kapılabiliyor, bu kıyaslama ise derin bir mutsuzluğa ve özsaygı kaybına yol açabiliyor.
Öte yandan, dijital özgürlüklerimiz de benzer bir paradoksla karşı karşıya. Birleşmiş Milletler özel rapörtörü Irene Khan’ın da vurguladığı gibi, iletişim ve bilgi ihtiyaçları için sosyal medyaya bağımlı olan milyarlarca insanın hakları, güçlü siyasi ve şirket çıkarları tarafından yeniden tanımlanıyor. Özgürlük vaadiyle çıkılan bu yolda, küresel internet özgürlüğü arka arkaya on üç yıldır geriliyor. Yapay zekâ, sansürü daha verimli hale getirmek ve dezenformasyon yaymak için kullanılarak bu düşüşe katkıda bulunuyor. Örneğin Hindistan’da, sosyal medya şirketlerinin yerel yasalara göre yasağı mümkün içeriği belirlemek veya kaldırmak için yapay zeka temelli moderasyon araçları kullanmasını zorunlu kılan bir yasa, otomatik sistemler aracılığıyla sürekli bir sansür mekanizması yarattı. Bu durum, devletlerin eleştirel sesleri susturma eğiliminin, yapay zeka gibi teknolojilerle nasıl yeni ve tehlikeli bir boyut kazandığını gözler önüne seriyor.
Peki, bu gösteri arenasında zamanımızı ve özgürlüğümüzü nasıl geri alabiliriz? Cevap, kaçınılmaz olarak bilinçli bir farkındalık ve dirençte yatıyor. İnsan, gerçek anlamda var olmak ve özgürleşmek için, dijital platformların dayattığı “anlık tatmin” ve “sürekli bağlılık” tuzağına düşmekten kaçınmalı. Zaman, en kıt kaynağımız ve onu nasıl harcadığımız, esasında kim olduğumuzun bir göstergesi. Sosyal medyada geçirilen sürenin gerçeklikle, avatarların ardındaki insanlarla ve hatta çevrimdışı yaşamımızda kim olduğumuzla bağımızı kaybetme riski taşıdığı unutulmamalı. Ölçülü ve dikkatli kullanım, bu platformlarla ilişkimizi sağlıklı bir temele oturtmanın ilk adımı. Aynı şekilde, özgürlüğümüzü korumak için de edilgen bir tüketici olmaktan çıkıp, şeffaflık ve hesap verebilirlik talep eden, bağımsız medya kuruluşlarını destekleyen ve dijital okuryazarlık becerilerimizi geliştiren aktif dijital vatandaşlara dönüşmemiz gerekiyor.
Dijital çağın sunduğu fırsatlar yadsınamaz olsa da, içimizde büyüyen bu “gösteri canavarı”nı beslemeyi bırakıp, teknolojiyi insanlığımızı güçlendirmek için bir araç olarak nasıl kullanacağımızı yeniden düşünmeliyiz. Gerçek özgürlük, algoritmaların bize dayattığı seçimlerde değil, kendi değerlerimiz ve ihtiyaçlarımız doğrultusunda şekillenen bir zaman ve eylem özerkliğinde yatıyor. Unutmamalıyız ki, sosyal medya iki tarafı keskin bir kılıçtır; bilinçli ve dengeli kullanıldığında öz saygıyı artırıp, ruh sağlığını geliştirebilirken, aynı zamanda yoğun stres, kendini başkalarıyla karşılaştırma baskısı, artan üzüntü ve izolasyonla psikolojik sorunları ağırlaştırabilir.
