Bir düşünce deneyi yapın: Beş yıl önceki sosyal medya kullanımınızla bugünkünü karşılaştırın. Büyük ihtimalle o zamanlar daha fazla yorum yazdınız, daha fazla paylaşım yaptınız, daha uzun tartışmalara girdiniz. Bugün ise belki yalnızca bakıyorsunuz. Kaydırıyorsunuz. Beğeniyorsunuz, ama yazmıyorsunuz. Etrafınıza baktığınızda aynı şeyi çoğu insanın yaptığını görüyorsunuz. Platform hâlâ kalabalık, içerik hâlâ akıyor, ama ortada tuhaf bir sessizlik var. Sosyal medya giderek daha az “sosyal”, daha çok tek yönlü bir yayın mecrası haline geliyor.
Bu dönüşümün rakamsal yansımaları dikkat çekicidir. Meta’nın kendi açıkladığı verilere göre Facebook’ta kişisel paylaşımlar 2015’ten bu yana yüzde otuzun üzerinde geriledi. Twitter’ın X’e dönüşüm sürecinde aktif yorum yapan kullanıcı oranının düştüğü, buna karşın pasif izleyici kitlesinin büyüdüğü gözlemlendi. Instagram’da hikaye formatının popülerleşmesi, kalıcı paylaşımların azalmasıyla eş zamanlı ilerledi; yani insanlar 24 saat sonra yok olacak içerikleri daha rahat paylaşırken iz bırakacak gönderilerden kaçınmaya başladı. Sosyal medya araştırmacılarının “lurking” yani gözetleme davranışı olarak tanımladığı bu eğilim, artık istisnai değil baskın kullanım biçimi haline gelmiş durumda.
Peki bu sessizleşmenin ardında ne var? İlk ve en belirgin neden, yargılanma korkusunun giderek derinleşmesidir. Sosyal medyanın erken dönemlerinde paylaşım yapmak görece düşük riskli bir eylemdi; çevre sınırlıydı, algoritmalar bugünkü kadar agresif değildi ve bir gönderinin viral yayılma ihtimali çok daha düşüktü. Bugün ise durum köklü biçimde değişti. Sıradan bir yorum, bağlam dışına çıkarılarak binlerce kişiye ulaşabilir, linç kampanyalarının fitilini ateşleyebilir ya da yıllar sonra karşınıza çıkarılabilir. Bu ortamda insanların sessiz kalmayı tercih etmesi, bir ilgisizlik değil aksine bilinçli bir risk yönetimi stratejisidir.
İkinci etken, algoritmik yorgunluktur. Platformlar yıllar içinde içerik sıralamasını kullanıcının tercihlerinden değil etkileşim metriklerinden hareketle belirlemeye başladı. Bu tasarım, öfke, şok ve provokasyon içeren içeriklerin akışa hâkim olmasına zemin hazırladı. Kullanıcılar zamanla bu dinamiği sezinledi. Samimi bir düşünceyi paylaştığınızda ya görmezden geliniyorsunuz ya da beklenmedik bir gerginliğin içinde buluyorsunuz kendinizi; her iki sonuç da paylaşmayı anlamsız kılıyor. Sistem, sağlıklı diyalogu değil gürültüyü ödüllendirdiğinde, gürültüden kaçanlar susmayı tercih ediyor.
Üçüncü ve belki de en az tartışılan neden, dijital kimlik yorgunluğudur. Sosyal medyanın ilk yıllarında “kendin ol” mesajı hakimdi. Ancak platformlar ticarileştikçe, influencer ekonomisi büyüdükçe ve kişisel marka söylemi yaygınlaştıkça, sıradan kullanıcı farkında olmadan kendini bir performans baskısının içinde buldu. Her paylaşım beğeni sayısıyla ölçülür, her yorum takipçi kaybına ya da kazanımına dönüşebilir hale geldiğinde, sosyal medya özgürleştiren değil bunaltan bir mecra kimliğine bürünür. Pek çok kullanıcı bu baskıdan kurtulmak için paylaşmayı değil, yalnızca izlemeyi seçiyor.
Bu sessizleşmenin en önemli toplumsal sonucu, kamusal tartışmanın kalitesinin bozulmasıdır. Orta, ölçülü ve nüanslı görüşler giderek daha az görünür hale gelirken uç ve gürültülü sesler algoritmik destek sayesinde öne çıkmaya devam ediyor. Sonuç olarak sosyal medya kamuoyunu gerçek anlamda temsil etmeyen, yalnızca en yüksek sesi çıkaranların görünür olduğu çarpık bir aynaya dönüşüyor. Politikacılar, markalar ve medya kuruluşları bu aynaya bakarak kamuoyu algısı oluşturuyor; oysa sessiz çoğunluk orada ne yazan ne de okunan bir yerde sessizce duruyor.
Bazı kullanıcılar bu ortamdan kaçışı daha küçük, daha kontrollü dijital alanlarda buluyor. WhatsApp grupları, Discord sunucuları, Telegram kanalları ve yakın çevreyle sınırlı özel hesaplar giderek daha fazla tercih ediliyor. Kamusallıktan mahremiyete, kalabalıktan küçük topluluklara doğru yaşanan bu göç, insanların sosyal bağ kurma ihtiyacından vazgeçmediğini; yalnızca bunu daha güvenli hissettikleri mekânlarda aradığını gösteriyor. Bu eğilim, “sosyal” medyanın gerçekte ne kadar sosyal olduğunu sorgulatıyor.
Belki de bu dönüşümün bize söylediği en önemli şey şudur: İnsanlar düşünmekten, paylaşmaktan ve bağlantı kurmaktan vazgeçmedi. Sadece bunu yapmak için tasarlanmış platformların artık bu ihtiyacı karşılamadığını fark etti. Kalabalık ama yalnız, hızlı ama sığ, görünür ama anlamsız bir ortamda sessiz kalmak, aslında en güçlü kullanıcı tepkisidir. Bu sessizlik, sosyal medyanın bugünkü tasarımına karşı yazılmamış ama son derece anlamlı bir eleştiri olarak orada duruyor.
