Polisitemi vera (PV), kemik iliğinde kök hücrelerin kontrolsüz şekilde çoğalması sonucu kanda kırmızı kan hücresi (eritrosit) sayısının anormal biçimde artmasıyla ortaya çıkan kronik bir kan hastalığıdır. Hastalık, miyeloproliferatif neoplazmlar adı verilen kan kanseri ailesinin bir üyesi olarak sınıflandırılır. Kırmızı kan hücrelerinin yanı sıra beyaz kan hücreleri ve trombositler de çoğu hastada artış gösterebilir. Kanın kıvamı artar, damarlarda akış yavaşlar ve bu durum pıhtılaşma riskini yükseltir. Hastalık genellikle yavaş seyreder ve uygun tedavi ile uzun yıllar kontrol altında tutulabilir.
Polisitemi Vera Nedir?
Sağlıklı bir bireyde kemik iliği, vücudun oksijen ihtiyacına göre kırmızı kan hücresi üretimini düzenler. Polisitemi veralı hastalarda ise bu düzenleme mekanizması bozulmuştur ve kemik iliği ihtiyaç olmadığı halde sürekli hücre üretir. Sonuçta hematokrit (kanın hücresel kısmının oranı) ve hemoglobin değerleri yükselir. Hastalık çoğunlukla 50 ile 70 yaş arasında görülür, erkeklerde kadınlara göre biraz daha sık rastlanır. Nadir bir hastalık olmakla birlikte yıllar içinde sessiz ilerleyebildiği için tanı çoğu zaman rutin kan tahlili sırasında tesadüfen konur.
Sebepleri
Polisitemi verada en önemli neden, JAK2 geninde meydana gelen mutasyondur. Hastaların yaklaşık yüzde 95 ila 98 kadarında JAK2 V617F mutasyonu, geri kalanında ise JAK2 gen bölgesindeki ekzon 12 mutasyonları saptanır. Bu mutasyon, kan hücresi üretimini uyaran sinyal yolunu sürekli açık hâle getirir. Mutasyon çoğunlukla kişinin yaşamı boyunca sonradan kazanılır, yani doğuştan gelen veya ailesel bir hastalık olarak kabul edilmez. Bu mutasyonun neden geliştiği tam olarak bilinmemektedir. İleri yaş en belirgin risk faktörüdür, erkek cinsiyet ve bazı nadir ailesel yatkınlıklar da risk oluşturabilir.
Polisitemi vera ile ikincil polisitemi karıştırılmamalıdır. İkincil polisitemide kırmızı kan hücresi artışına sigara kullanımı, kronik akciğer hastalıkları, uyku apnesi, yüksek rakımda yaşama, bazı böbrek tümörleri veya dışarıdan alınan eritropoetin ve testosteron gibi maddeler neden olur. Bu nedenle tanı sürecinde bu durumların ayrıştırılması gerekir.
Belirtileri
Hastaların önemli bir kısmında erken dönemde belirgin bir şikayet görülmez. Belirtiler ortaya çıktığında ise genellikle kan yoğunluğunun artmasına bağlıdır. En sık görülen belirtiler şunlardır:
- Baş ağrısı, baş dönmesi ve kulak çınlaması
- Halsizlik ve çabuk yorulma
- Görme bulanıklığı veya gözde parlama
- Yüz, el ve ayaklarda kızarıklık
- Duş veya sıcak su sonrası ortaya çıkan kaşıntı (akuajenik kaşıntı)
- El ve ayaklarda yanma, karıncalanma ve ağrı
- Karnın sol üst bölgesinde dolgunluk hissi (dalak büyümesine bağlı)
- Gece terlemesi, kilo kaybı ve kemik ağrıları
- Diş eti ve burun kanamaları ile kolay morarma
Bazı hastalarda belirtiler ancak bir komplikasyon gelişince fark edilir. Bunlar arasında damar tıkanıklıkları, derin ven trombozu, inme veya kalp krizi yer alır. Bu nedenle sebepsiz tekrarlayan baş ağrısı, görme sorunları ve ciltte kalıcı kızarıklık yaşayan kişilerin bir hekime başvurması önemlidir.
Tanı Yöntemleri
Tanı sürecinin ilk adımı tam kan sayımıdır. Hemoglobin ve hematokrit değerlerinin yüksek bulunması şüpheyi artırır. Ardından kanda JAK2 mutasyonu araştırılır ve serum eritropoetin düzeyi ölçülür. Polisitemi verada eritropoetin düzeyi genellikle düşüktür. Gerekli görülen durumlarda kemik iliği biyopsisi yapılarak hücre yapısı incelenir. Dünya Sağlık Örgütü tanı ölçütleri, laboratuvar bulguları, mutasyon sonucu ve kemik iliği bulgularını birlikte değerlendirir. Ayrıca ikincil nedenleri dışlamak için akciğer fonksiyonları, uyku testi veya karın ultrasonu gibi ek tetkikler istenebilir.
Tedavisi
Polisitemi vera kesin olarak ortadan kaldırılabilen bir hastalık değildir, ancak tedavinin temel amacı pıhtılaşma ve kanama komplikasyonlarını önlemek, belirtileri hafifletmek ve hastalığın ilerlemesini geciktirmektir. Tedavi planı hastanın yaşına, tromboz öyküsüne ve risk grubuna göre belirlenir.
Flebotomi, yani düzenli aralıklarla belirli miktarda kan alınması, tedavinin temelini oluşturur. Amaç hematokrit değerini yüzde 45 düzeyinin altında tutmaktır. Buna ek olarak düşük doz aspirin kullanımı, kontrendikasyon yoksa pıhtılaşma riskini azaltmak için önerilir.
Yüksek risk grubundaki hastalarda, yani 60 yaş üstü veya daha önce tromboz geçirmiş kişilerde sitoredüktif tedavi gündeme gelir. Bu amaçla en sık hidroksiüre kullanılır. Hidroksiüreye yanıt vermeyen veya tolere edemeyen hastalarda interferon ve ruksolitinib gibi JAK inhibitörleri tercih edilebilir. Ruksolitinib özellikle dalak büyümesi ve kaşıntı gibi ağır belirtilerde fayda sağlar. Tedavi seçimi mutlaka hematoloji uzmanı tarafından yapılmalı ve düzenli aralıklarla kan değerleri izlenmelidir.
Komplikasyonlar ve Uzun Dönem Seyir
Uygun tedavi ve takiple hastaların birçoğu yıllarca normale yakın bir yaşam sürebilir. Ancak hastalık zamanla miyelofibroz adı verilen kemik iliğinin fibröz doku ile dolduğu bir evreye ilerleyebilir. Daha nadir olarak akut lösemiye dönüşüm görülebilir. Bu risk, hastalığın süresi uzadıkça ve bazı ek genetik değişiklikler geliştikçe artar. Bu nedenle hastaların belirli aralıklarla hematoloji kontrolüne gitmesi büyük önem taşır.
Yaşam Tarzı ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Hastaların sigara kullanmaktan kaçınması, bol sıvı tüketmesi ve düzenli hareket etmesi önerilir. Uzun süre hareketsiz kalmak pıhtı riskini artırabileceğinden uzun yolculuklarda ara verilmeli ve bacak egzersizleri yapılmalıdır. Sıcak banyo ve saunadan kaçınmak kaşıntıyı azaltabilir. Kan basıncı, kolesterol ve şeker gibi kalp damar risk faktörlerinin kontrol altında tutulması da tedavinin önemli bir parçasıdır. Demir takviyeleri doktor önerisi olmadan kullanılmamalıdır.
Sık Sorulan Sorular
1. Polisitemi vera kansere dönüşür mü?
Polisitemi vera zaten kronik bir kan kanseri türü olarak sınıflandırılır, ancak çoğu hastada yavaş seyreder. Uzun yıllar sonra az sayıda hastada miyelofibroz veya akut lösemiye ilerleme görülebilir.
2. Polisitemi vera kalıtsal mıdır?
Hastalığa yol açan JAK2 mutasyonu çoğunlukla sonradan kazanılır ve kalıtsal kabul edilmez. Ailesel vakalar çok nadirdir.
3. Polisitemi vera tamamen iyileşir mi?
Mevcut tedavilerle hastalık kökten ortadan kaldırılamaz, fakat doğru tedavi ve düzenli takip ile uzun yıllar kontrol altında tutulabilir.
4. Polisitemi veralı hastalar uzun yaşar mı?
Uygun tedavi alan hastaların yaşam süresi genel topluma yakın olabilir. Yaşam beklentisini en çok tromboz gibi komplikasyonların önlenmesi belirler.
5. Flebotomi ağrılı bir işlem midir?
Flebotomi kan bağışına benzer bir işlemdir ve genellikle iyi tolere edilir. İşlem sonrası hafif halsizlik veya baş dönmesi görülebilir.
İleri Okuma Önerileri
- Türk Hematoloji Derneği, Miyeloproliferatif Neoplazmlar Tanı ve Tedavi Rehberi (thd.org.tr)
- National Comprehensive Cancer Network, NCCN Guidelines: Myeloproliferative Neoplasms (nccn.org)
- Leukemia and Lymphoma Society, Polycythemia Vera Resources (lls.org)









