İnsanlar binlerce yıldır merak ediyor. Hiç kimse bir çocuğa konuşmayı öğretmezse o çocuk kendiliğinden hangi dili konuşur. Bu soru, tarih boyunca hem hükümdarların hem bilim insanlarının ilgisini çekti. Cevap bulundu mu, bulundu. Ama beklenenden çok farklı bir cevap çıktı.
Dil Yoksunluğu Deneyi Nedir
Dil yoksunluğu deneyi, bir bebeğin ya da çocuğun dile maruz kalmadan büyütülmesi fikrine dayanır. Amaç, insanın doğuştan gelen ilk ve en saf dilini ortaya çıkarmaktır. Bu fikrin arkasında, dillerden birinin Yaratıcı tarafından verilmiş ya da insanlığın ilk dili olduğu inancı yatar. Deneyi yapanlar, dış etkiden uzak büyüyen çocukların bu asıl dili kendiliğinden konuşacağını varsayıyordu.
Mısır Firavunu Psammetikhos ve Bekos Hikayesi
Bilinen en eski anlatı, Herodotos tarafından aktarılır. Milattan önce yedinci yüzyılda hüküm süren Firavun I. Psammetikhos, iki yeni doğmuş bebeği bir çobana teslim eder. Çoban, bebeklerle konuşmayacak, onları keçilerle birlikte besleyecektir. Aradan iki yıl geçince çocukların ilk kelimesi olarak bekos sesini çıkardığı söylenir. Bekos, Frigya dilinde ekmek anlamına geliyordu. Böylece Frigyalıların Mısırlılardan daha eski bir halk olduğu sonucuna varıldı. Modern dilbilimciler bu sesin büyük olasılıkla keçilerin melemesinden ya da bebek agulamasından geldiğini düşünür. Yani sonuç, deneyin kendisinden çok yorumcunun beklentisini yansıtır.
Kutsal Roma İmparatoru II. Friedrich
On üçüncü yüzyılda yaşayan II. Friedrich, ilk dilin İbranice mi, Yunanca mı, Latince mi, Arapça mı olduğunu öğrenmek istedi. Dönemin rahibi Salimbene, imparatorun bebekleri dadılara verdiğini, dadılara ise bebeklerle konuşmama emri verildiğini yazar. Dadılar bebekleri yıkayacak ve emzirecek, ama sevgi göstermeyecek, konuşmayacaktı. Anlatıya göre bebeklerin hepsi öldü. Bu hikaye, insan temasının ve sevginin dil kadar hayati olduğunu gösteren çarpıcı bir örnek olarak anılır. Ancak olayın tarihsel doğruluğu tartışmalıdır ve tek kaynağı bu anlatıdır.
İskoçya Kralı IV. James
On altıncı yüzyıl başında yaşadığı söylenen bu deneyde, İskoçya Kralı IV. James iki çocuğu sağır ve dilsiz bir kadınla birlikte bir adaya yerleştirir. Bu anlatıya göre çocuklar sonunda İbranice konuşmaya başlar. Fakat bu iddia o dönemin yazarlarından biri tarafından yıllar sonra aktarılmıştır ve kanıtlanabilir bir temeli yoktur. Birçok tarihçi bunu efsane olarak değerlendirir.
Büyük Ekber Şah ve Dilsizler Evi
Hindistan’daki Babür İmparatoru Ekber, on altıncı yüzyılda benzer bir deney yaptırdı. Anlatılara göre çocuklar konuşamayan dadılarla birlikte Gungi Mahal adı verilen bir yapıda büyütüldü. Yıllar sonra çocuklar kapıdan çıkarıldığında hiçbir dil konuşmuyorlardı. Ekber bundan, dilin insanlar arasındaki etkileşimle öğrenildiği sonucunu çıkardı. Bu anlatı, diğerlerine göre bilimsel gerçeğe en yakın sonuç olarak kabul edilir.
Modern Dönemde Doğal Deneyler
Çağdaş etik anlayışı bu tür deneyleri yasaklar. Ama yaşanmış trajediler, bilim insanlarına dolaylı veri sağladı. Fransa’da on sekizinci yüzyıl sonunda ormanda bulunan Aveyron’lu Victor, dil edinimi konusunda ilk sistematik gözlemlerin konusu oldu. Victor sınırlı sayıda kelime öğrenebildi, ama gerçek anlamda konuşamadı.
En bilinen vaka ise Genie olarak anılan kızdır. Genie, 1970 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde on üç yaşındayken bulundu. Yaklaşık on iki yıl boyunca bir odada bağlı tutulmuş, kendisiyle neredeyse hiç konuşulmamıştı. Dilbilimci Susan Curtiss ve ekibi onunla yıllarca çalıştı. Genie çok sayıda kelime öğrendi, ama dilbilgisini tam olarak edinemedi. Cümle kurma, soru oluşturma ve zamirleri kullanma konusunda sürekli zorlandı. Bu durum, dil edinimi için kritik dönem hipotezi denen kuramı güçlü biçimde destekledi.
Kritik Dönem Hipotezi
Eric Lenneberg tarafından 1960’larda öne sürülen bu hipoteze göre insan beyni, dili en kolay biçimde çocukluktan ergenliğe kadar olan bir zaman diliminde öğrenir. Bu dönem geçtikten sonra dil edinimi ya imkansızlaşır ya da çok zorlaşır. Genie vakası bu görüşü destekler. Ancak bazı araştırmacılar, Genie’nin yaşadığı ağır istismarın bilişsel gelişimini de etkilemiş olabileceğini, dolayısıyla sonuçların tek başına dil yoksunluğuna bağlanamayacağını söyler.
Sağır Çocuklar ve İşaret Dili
Dil yoksunluğunun günümüzdeki en gerçek örneği, işaret diline erişemeyen sağır çocuklardır. Duyma engelli bir çocuk erken yaşta işaret diliyle tanışmazsa, dil yoksunluğu sendromu yaşayabilir. Ildefonso adlı Meksikalı sağır bir adamın yirmi yedi yaşında işaret dilini öğrenmesi, bu konuda çok anlatılan bir örnektir. Öte yandan Nikaragua’da 1980’lerde sağır çocukların okullarda bir araya gelmesiyle Nikaragua İşaret Dili kendiliğinden ortaya çıktı. Bu olay, çocukların bir arada bulunduğunda yeni bir dili sıfırdan yaratabildiğini gösterdi.
Peki Hangi Dil
Deneylerin ortak cevabı şudur. İnsanın doğuştan getirdiği tek bir hazır dil yoktur. İbranice, Frigyaca, Latince ya da başka bir dil kendiliğinden ortaya çıkmaz. Doğuştan gelen şey, dili öğrenme kapasitesidir. Bu kapasite ise ancak insanlarla kurulan etkileşim ve uygun gelişim döneminde çalışır. Dil, bir miras değil, paylaşılan bir becerinin ürünüdür.
Sık Sorulan Sorular
İnsanın doğuştan konuştuğu bir dil var mıdır.
Hayır. Hiçbir doğal dil genlerle aktarılmaz. İnsan yalnızca dili öğrenme yeteneğiyle doğar ve hangi dilde büyürse onu edinir.
Bekos kelimesi gerçekten Frigyaca mıydı.
Frigyacada ekmek anlamına geldiği söylenir, ama çocukların ilk sesi büyük olasılıkla keçi melemesinin taklidiydi. Bu yüzden deney bilimsel olarak güvenilir sayılmaz.
Genie vakasından ne öğrendik.
Dil edinimi için erken çocukluk döneminin son derece önemli olduğunu ve bu dönemde dile maruz kalmayan çocukların dilbilgisinde kalıcı zorluklar yaşayabildiğini öğrendik.
Bu deneyler bugün yapılabilir mi.
Hayır. Çocuğa zarar verdiği için hiçbir etik kurul bu tür bir deneyi onaylamaz. Bilim bugün yalnızca doğal olarak ortaya çıkmış vakaları inceleyebilir.
Nikaragua İşaret Dili neden önemlidir.
Çünkü çocukların hazır bir dil olmadan bile, bir arada bulunarak yeni ve tam bir dil yaratabildiğini gösteren eşsiz bir örnektir.
İleri Okuma Tavsiyeleri
- Herodotos, Tarih, İkinci Kitap, Mısır bölümü, Psammetikhos anlatısı için
- Susan Curtiss, Genie, A Psycholinguistic Study of a Modern Day Wild Child, 1977
- Susan Schaller, A Man Without Words, 1991










