Çocukluk çağı kanserleri arasında en sık görülen tür lösemi, yani halk arasındaki adıyla kan kanseridir. Çocuklarda görülen tüm kanserlerin yaklaşık üçte birini oluşturur. Kemik iliğinde üretilen kan hücrelerinin kontrolsüzce çoğalması ve sağlıklı hücrelerin yerini alması sonucu ortaya çıkar. Bu durum vücudun enfeksiyonlarla savaşma, oksijen taşıma ve kanamayı durdurma kapasitesini ciddi biçimde düşürür. Hastalığın belirtileri çoğu zaman gündelik çocukluk hastalıklarına benzediği için ailelerin gözünden kaçabilir. Oysa erken tanı, tedavi başarısını belirleyen en önemli etkenlerden biridir.
Löseminin Çocuklarda Görülme Sıklığı ve Türleri
Çocukluk çağı löseminin büyük bölümü akut lenfoblastik lösemi (ALL) türündedir. Bu tür en sık 2 ile 5 yaş arasında görülür. Daha az sıklıkla akut miyeloid lösemi (AML) görülür ve bu tür her yaşta ortaya çıkabilir. Kronik lösemiler ise çocuklarda oldukça nadirdir. Akut lösemilerde hastalık haftalar içinde hızla ilerler, bu nedenle belirtilerin fark edilmesi ve vakit kaybetmeden değerlendirilmesi büyük önem taşır.
Hafife Alınmaması Gereken Belirtiler
Uzun süren halsizlik ve solgunluk: Çocuğun alışılmadık biçimde yorgun olması, oyun oynamak istememesi, sürekli uyumak istemesi ve cildinin soluk görünmesi kansızlığın işareti olabilir. Lösemide sağlıklı kırmızı kan hücrelerinin üretimi azaldığı için vücut yeterli oksijen taşıyamaz. Dinlenmekle ve beslenmeyi düzeltmekle geçmeyen bu tablo mutlaka incelenmelidir.
Nedeni açıklanamayan ateş ve sık enfeksiyonlar: Tekrar eden, antibiyotiklere yeterince yanıt vermeyen ya da bir türlü tam iyileşmeyen enfeksiyonlar dikkat çekicidir. Lösemide olgun ve işlevsel akyuvarlar yetersiz kaldığı için bağışıklık sistemi zayıflar. Ateşin bir viral hastalık belirtisi olmadan haftalarca sürmesi önemli bir uyarıdır.
Kolay morarma ve kanamalar: Çocuğun vücudunda çarpma olmadan çıkan morluklar, burun kanamaları, diş eti kanamaları ve cilt üzerinde iğne ucu büyüklüğünde kırmızı ya da mor noktalar (peteşi) trombosit sayısının düştüğünü gösterebilir. Trombositler pıhtılaşmadan sorumlu hücrelerdir ve sayıları azaldığında kanama eğilimi artar.
Kemik ve eklem ağrıları: Özellikle bacaklarda, kollarda ve sırtta görülen, geceleri artan ve çocuğu uykusundan uyandıran ağrılar löseminin sık rastlanan belirtilerindendir. Çocuk topallayabilir, yürümek istemeyebilir ya da kucağa alınmak isteyebilir. Bu ağrılar çoğu zaman büyüme ağrısı sanılarak göz ardı edilir. Büyüme ağrıları genellikle akşamları ve kısa süreli olur, lösemi ağrıları ise daha şiddetli ve süreklidir.
Lenf bezlerinde büyüme: Boyunda, koltuk altında ya da kasıkta ağrısız ve giderek büyüyen şişlikler dikkat edilmesi gereken bulgulardır. Enfeksiyon sonrası büyüyen bezler genellikle birkaç hafta içinde küçülür. Küçülmeyen ya da büyümeye devam eden bezler değerlendirilmelidir.
Karında şişlik, iştahsızlık ve kilo kaybı: Lösemi hücreleri karaciğer ve dalakta birikerek bu organların büyümesine neden olabilir. Bunun sonucunda karında şişlik, çabuk doyma, iştah kaybı ve kilo verme görülebilir. Çocuğun gelişim eğrisinden geri kalması da uyarıcı bir işarettir.
Gece terlemesi, baş ağrısı ve nörolojik belirtiler: Gece boyunca yatak kıyafetlerini ıslatan terlemeler, sabahları artan baş ağrıları, kusma ya da görme bozuklukları nadir de olsa hastalığın merkezi sinir sistemine yayıldığını düşündürebilir. Bu tür belirtilerde bekleme lüksü yoktur.
Belirtiler Ne Zaman Ciddiye Alınmalı?
Tek bir belirtinin bulunması her zaman lösemi anlamına gelmez. Çocukluk çağında bu belirtilerin çoğu çok daha masum nedenlerle de ortaya çıkabilir. Ancak belirtilerin birkaç hafta boyunca sürmesi, birden fazla belirtinin bir arada görülmesi veya çocuğun genel durumunun belirgin biçimde kötüleşmesi durumunda vakit kaybetmeden bir çocuk doktoruna başvurulmalıdır. Aileler kendi içgüdülerine güvenmeli, çocuğunun “her zamanki gibi olmadığını” hissettiklerinde değerlendirme istemekten çekinmemelidir.
Tanı Nasıl Konur?
Tanı sürecinin ilk adımı genellikle tam kan sayımıdır. Kan değerlerinde anormallik saptanırsa çocuk hematoloji ve onkoloji uzmanına yönlendirilir. Kesin tanı için kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi yapılır. Alınan örnekte lösemi hücrelerinin türü ve genetik özellikleri incelenir. Bu bilgiler hastalığın hangi tipte olduğunu ve riskinin ne düzeyde bulunduğunu belirler, böylece her çocuğa özel bir tedavi planı oluşturulur. Gerektiğinde omurilik sıvısı incelemesi ve görüntüleme yöntemleri de kullanılır.
Tedavi ve İyileşme Umudu
Çocukluk çağı löseminde tedavi, günümüzde oldukça yüksek başarı oranlarına ulaşmıştır. Özellikle akut lenfoblastik lösemide gelişmiş ülkelerde iyileşme oranı yüzde 85 ile 90 düzeyine ulaşmaktadır. Tedavinin temelini kemoterapi oluşturur. Yüksek riskli ya da tedaviye yanıt vermeyen olgularda kök hücre nakli, hedefe yönelik ilaçlar ve immünoterapi gibi yeni yöntemler gündeme gelebilir. Tedavi genellikle yıllar sürer ve çocuğun yanı sıra tüm aileyi etkiler. Bu süreçte psikolojik destek, düzenli takip ve ekip çalışması büyük önem taşır.
Ailelere Öneriler
Çocuğunuzda yukarıdaki belirtilerden birkaçını fark ediyorsanız panik yapmadan ancak ertelemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun. Doktora giderken belirtilerin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü ve nasıl seyrettiğini not etmek tanıyı kolaylaştırır. İnternetten edinilen bilgiler yol gösterici olabilir ancak asla doktor muayenesinin yerini tutmaz. Kendi kendine tanı koymak ya da tedaviyi geciktirmek ciddi sonuçlara yol açabilir. Çocuğunuzu bitkisel yöntemlerle veya alternatif uygulamalarla tedavi etmeye çalışmak da değerli zamanın kaybedilmesine neden olabilir.
Sık Sorulan Sorular
Lösemi kalıtsal bir hastalık mıdır?
Çocukluk çağı lösemilerinin büyük çoğunluğu kalıtsal değildir. Bazı genetik durumlar, örneğin Down sendromu, risk artışıyla ilişkilidir. Ancak çoğu çocukta hastalığın kesin nedeni bilinmemektedir ve ailede öykü bulunmaması da hastalığı dışlamaz.
Çocuğumda morarma varsa lösemi midir?
Hayır, çocuklar oyun sırasında sık düştüğü için morarmalar çok yaygındır. Dikkat edilmesi gereken durum, çarpma olmadan çıkan, çok sayıda ya da çok büyük morluklardır. Bu tür morluklar başka belirtilerle birlikte görülüyorsa doktora başvurulmalıdır.
Lösemi bulaşıcı mıdır?
Hayır, lösemi bulaşıcı bir hastalık değildir. Hasta çocuk okulda ve sosyal ortamda arkadaşlarına hastalığı bulaştırmaz. Tedavi sırasında asıl önemli olan, bağışıklığı zayıf olan çocuğun enfeksiyonlardan korunmasıdır.
Çocukluk çağı löseminde tam iyileşme mümkün müdür?
Evet, özellikle akut lenfoblastik lösemide büyük bir çoğunluk tam şifa bulmaktadır. Başarı oranı hastalığın türüne, riskine ve tedaviye yanıta göre değişir. Erken tanı ve uygun merkezde tedavi şansı belirgin biçimde artırır.
Lösemi tanısı konan çocuk okula devam edebilir mi?
Tedavinin yoğun dönemlerinde okula gitmek mümkün olmayabilir, çünkü enfeksiyon riski yüksektir. Tedavinin daha hafif evrelerinde doktorun onayıyla okula dönüş mümkün olabilir. Birçok hastanede eğitim desteği sunulmaktadır.
İleri Okuma Önerileri
- Türkiye Çocuk Hematoloji Derneği, çocukluk çağı kanserleri ve kan hastalıkları bilgilendirme sayfaları
- LÖSEV (Lösemili Çocuklar Vakfı), aileler için hastalık ve tedavi rehberleri
- American Cancer Society, Leukemia in Children bilgi sayfası
