Bağışıklık Türleri Nelerdir? Doğal ve Kazanılmış Bağışıklık Nasıl Ayrılır?

Doğal bağışıklık hızlı ve genel, kazanılmış bağışıklık yavaş ama özgül ve hafızalıdır; ikisi birlikte çalışır.

İnsan vücudu her gün bakteri, virüs, mantar ve parazit gibi sayısız mikroorganizmayla temas eder. Bu temasların büyük bölümü hastalıkla sonuçlanmaz, çünkü vücudumuzda bağışıklık sistemi adı verilen karmaşık bir savunma ağı çalışır. Bu sistem, vücuda ait olanı yabancı olandan ayırt eder, zararlı etkenleri tanır, etkisiz hale getirir ve çoğu zaman bu karşılaşmayı hafızasında saklar. Bağışıklık türlerini anlamak, hem hastalıklardan korunma yöntemlerini hem de aşıların nasıl çalıştığını kavramak açısından önemlidir.

Bağışıklık Sistemi Nedir ve Nasıl Çalışır?

Bağışıklık sistemi; kemik iliği, timus, dalak, lenf düğümleri, bademcikler gibi organlar ile akyuvar adı verilen hücrelerden ve bu hücrelerin salgıladığı çeşitli moleküllerden oluşur. Bu yapıların ortak görevi, vücudu enfeksiyonlara ve hasarlı ya da anormal hücrelere karşı korumaktır. Sistem temel olarak iki ana koldan oluşur ve bunlar doğal (doğuştan) bağışıklık ile kazanılmış (adaptif) bağışıklık olarak adlandırılır. Bu iki kol birbirinden bağımsız çalışmaz, aksine sürekli bilgi alışverişi içinde birlikte hareket eder.

Doğal (Doğuştan) Bağışıklık Nedir?

Doğal bağışıklık, insanın doğduğu andan itibaren sahip olduğu, daha önce hiçbir etkenle karşılaşmasına gerek duymadan devreye giren ilk savunma hattıdır. Bu sistem etkenleri tek tek tanımaz, onların ortak özelliklerine tepki verir. Bu nedenle hızlıdır; saatler içinde devreye girer, ancak her karşılaşmada aynı şiddette çalışır ve belirgin bir hafıza oluşturmaz.

Doğal bağışıklığın bileşenleri şöyle özetlenebilir. Birinci grup fiziksel ve kimyasal engellerdir. Deri, solunum yollarındaki mukus ve silyalar, gözyaşı, tükürük, mide asidi ve bağırsaktaki yararlı bakteriler, mikropların vücuda girişini zorlaştırır. İkinci grup hücresel savunmadır. Makrofajlar ve nötrofiller mikropları yutarak yok eder, doğal öldürücü hücreler virüsle enfekte olmuş veya tümör gelişimi gösteren hücreleri tanıyıp öldürür. Üçüncü grup çözünür faktörlerdir. Kan serumunda bulunan kompleman proteinleri mikropların yok edilmesine yardım eder, interferonlar ise hücrelerin virüslere karşı direnç kazanmasını sağlar. Ayrıca vücutta ateş ve iltihaplanma (enflamasyon) da doğal bağışıklığın önemli yanıtlarıdır.

Kazanılmış (Adaptif) Bağışıklık Nedir?

Kazanılmış bağışıklık, vücudun yaşam boyunca karşılaştığı etkenlere özgü olarak geliştirdiği savunma sistemidir. Doğal bağışıklığa göre daha yavaş devreye girer, çünkü etkenin tanınması ve uygun hücrelerin çoğalması günler alabilir. Buna karşılık bu sistemin iki büyük üstünlüğü vardır: özgüllük ve hafıza. Sistem belirli bir mikroorganizmayı hedef alır ve aynı etkenle ikinci kez karşılaştığında çok daha hızlı ve güçlü bir yanıt verir.

Kazanılmış bağışıklığın başlıca oyuncuları lenfositlerdir. B lenfositleri, antikor adı verilen proteinleri üreten plazma hücrelerine dönüşür; antikorlar etkenlere bağlanarak onları etkisiz kılar ve yok edilmelerini kolaylaştırır. Bu yola hümoral bağışıklık denir. T lenfositleri ise iki ana grupta incelenir. Yardımcı T hücreleri bağışıklık yanıtını koordine eder, sitotoksik T hücreleri ise enfekte hücreleri doğrudan yok eder. Bu yola da hücresel bağışıklık denir. Yanıtın sonunda bazı lenfositler bellek hücrelerine dönüşür ve yıllarca, hatta ömür boyu dolaşımda kalabilir.

Aktif ve Pasif Bağışıklık: Kazanılmış Bağışıklığın İki Yolu

Kazanılmış bağışıklık, nasıl elde edildiğine göre aktif ve pasif olarak ikiye ayrılır.

Aktif bağışıklıkta vücut kendi bağışıklık yanıtını kendisi üretir. Bu durum iki şekilde ortaya çıkabilir. Doğal aktif bağışıklık, bir hastalığı geçirdikten sonra gelişir; örneğin suçiçeği geçiren kişi genellikle bu hastalığa karşı uzun süreli koruma kazanır. Yapay aktif bağışıklık ise aşılama ile sağlanır. Aşılar, hastalığa yol açmayan zayıflatılmış, öldürülmüş ya da etkenin yalnızca bir parçasını içeren bileşenler aracılığıyla vücudun hafıza oluşturmasını sağlar. Aktif bağışıklık oluşması zaman alır ancak koruma süresi genellikle uzundur.

Pasif bağışıklıkta ise hazır antikorlar dışarıdan alınır ve vücut kendi yanıtını üretmez. Doğal pasif bağışıklık, annenin antikorlarının plasenta yoluyla bebeğe geçmesi ve anne sütüyle desteklenmesiyle oluşur; bebeğin ilk aylardaki korunmasında kritik rol oynar. Yapay pasif bağışıklık ise hazır antikor içeren serumların veya immünglobulin preparatlarının verilmesiyle sağlanır. Örneğin bazı zehirlenmelerde ya da tetanoz gibi acil durumlarda kullanılır. Pasif bağışıklık hemen koruma sağlar fakat geçicidir, çünkü hafıza oluşmaz ve antikorlar zamanla vücuttan temizlenir.

Doğal ve Kazanılmış Bağışıklık Arasındaki Temel Farklar

İki sistemi ayıran en belirgin noktalar hız, özgüllük ve hafızadır. Doğal bağışıklık hızlıdır ancak özgül değildir ve hafıza oluşturmaz. Kazanılmış bağışıklık yavaş başlar ancak hedefe özgüdür ve bellek oluşturur. Doğal bağışıklık doğuştan vardır, kazanılmış bağışıklık ise yaşam boyunca gelişir ve olgunlaşır. Doğal bağışıklık hücreleri arasında makrofajlar, nötrofiller ve doğal öldürücü hücreler bulunurken, kazanılmış bağışıklığın temel hücreleri B ve T lenfositleridir. Bununla birlikte bu ayrım kesin sınırlarla çizilmiş değildir. Örneğin makrofajlar ve dendritik hücreler, mikrobu tanıyıp parçalarını T hücrelerine sunarak doğal bağışıklıktan kazanılmış bağışıklığa geçişi sağlar. Yani iki sistem aslında tek bir savunma stratejisinin tamamlayıcı parçalarıdır.

Bağışıklık Sistemini Destekleyen Yaşam Alışkanlıkları

Bağışıklık sisteminin sağlıklı çalışması genel yaşam tarzıyla yakından ilişkilidir. Dengeli ve çeşitli beslenme, sebze, meyve, protein ve sağlıklı yağlardan zengin bir düzen, bağışıklık hücrelerinin ihtiyaç duyduğu vitamin ve mineralleri sağlar. Yeterli ve kaliteli uyku, bağışıklık hücrelerinin onarımı ve düzenlenmesi için önemlidir. Düzenli ve ölçülü fiziksel aktivite, savunma hücrelerinin dolaşımını destekler. Kronik stresin yönetilmesi, sigara ve aşırı alkolden uzak durulması da bağışıklık işlevlerini korumaya yardımcı olur. Ayrıca aşı takvimine uyulması, kazanılmış bağışıklığı güvenli biçimde güçlendirmenin en etkili yollarından biridir. Burada önemli bir not düşmek gerekir: bağışıklığı bir gecede “güçlendirdiği” iddia edilen ürünlere temkinli yaklaşmak gerekir, çünkü bağışıklık sistemi tek bir besin ya da takviyeyle değil, bütüncül bir yaşam düzeniyle desteklenir. Bağışıklıkla ilgili sürekli tekrarlayan enfeksiyonlar gibi şikayetlerde mutlaka bir hekime başvurulmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Doğal bağışıklık ile kazanılmış bağışıklık arasındaki en önemli fark nedir?
En önemli fark hafıza ve özgüllüktür. Doğal bağışıklık her etkene benzer şekilde ve hızlıca yanıt verir, hafıza oluşturmaz. Kazanılmış bağışıklık ise belirli bir etkene özgü yanıt geliştirir ve bellek hücreleri sayesinde sonraki karşılaşmalarda daha hızlı tepki verir.

Aşılar hangi bağışıklık türünü oluşturur?
Aşılar yapay aktif bağışıklık oluşturur. Vücut, aşı içindeki zararsız etken bileşenlerine karşı kendi antikorlarını ve bellek hücrelerini geliştirir, böylece gerçek etkenle karşılaşıldığında hazırlıklı olur.

Anne sütü bebeği hangi yolla korur?
Anne sütü ve plasenta yoluyla geçen antikorlar doğal pasif bağışıklık sağlar. Bebek bu antikorları hazır olarak alır ve kendi bağışıklık sistemi olgunlaşana kadar belli ölçüde korunur. Bu koruma geçicidir.

Pasif bağışıklık neden kalıcı değildir?
Çünkü pasif bağışıklıkta antikorlar vücut tarafından üretilmez, dışarıdan alınır. Bu antikorların ömrü sınırlıdır ve zamanla yıkılırlar. Vücutta bellek hücreleri de oluşmadığı için koruma süresi haftalar ya da aylarla sınırlı kalır.

Bir hastalığı geçirmek her zaman ömür boyu bağışıklık sağlar mı?
Hayır. Bazı hastalıklarda geçirmek uzun süreli koruma sağlar, bazılarında ise koruma zamanla azalır veya etken değişime uğradığı için yeniden hastalanmak mümkündür. Grip virüsünün sürekli değişmesi buna örnektir.

İleri Okuma Tavsiyeleri ve Kaynaklar

  1. Alberts ve ark., Molecular Biology of the Cell, Immune System bölümü (Garland Science)
  2. Abbas, Lichtman, Pillai, Cellular and Molecular Immunology (Elsevier)
  3. T.C. Sağlık Bakanlığı ve Dünya Sağlık Örgütü bağışıklama ve aşılama bilgilendirme sayfaları