Gece olduğunda insan gözü büyük ölçüde işlevini yitirir. Oysa doğada milyonlarca canlı, tam da güneş battıktan sonra avlanır, yön bulur ve beslenir. Baykuşlar karanlıkta fareleri seçer, kediler loş ışıkta bile hedefine atılır, derin denizlerdeki balıklar ise hiç güneş ışığı ulaşmayan sularda yaşamını sürdürür. Bu yetenek tek bir mekanizmaya dayanmaz. Doğa, karanlıkta görme sorununa gözün yapısından beyin işleyişine, hatta gözün hiç kullanılmadığı tamamen farklı duyulara kadar pek çok çözüm üretmiştir.
Gözün Işığı Yakalama Düzeneği
Görme, ışığın gözün içindeki retina tabakasına ulaşmasıyla başlar. Retinada iki tür ışığa duyarlı hücre bulunur. Koni hücreleri renkleri ve ince ayrıntıları algılar ancak yoğun ışık ister. Çubuk hücreleri ise renk ayırt edemez fakat çok düşük ışık düzeylerinde bile çalışabilir. Gece avcılarının gözlerinde çubuk hücrelerinin oranı oldukça yüksektir. İnsan retinasında yaklaşık 120 milyon çubuk bulunurken bazı gece hayvanlarında bu oran retinanın neredeyse tamamını kaplar.
Bir diğer önemli etken göz bebeğinin boyutudur. Göz bebeği ne kadar genişleyebilirse içeri o kadar fazla ışık girer. Kediler, baykuşlar ve birçok gece memelisi büyük gözlere ve geniş açılabilen göz bebeklerine sahiptir. Bazı türlerde göz, kafatasının büyük bölümünü doldurur. Bu durum görüş keskinliğini artırmasa da ışık toplama kapasitesini ciddi biçimde yükseltir.
Tapetum Lusidum: Gözün Arkasındaki Ayna
Geceleri bir kedinin, köpeğin ya da geyiğin gözlerine ışık tuttuğunuzda parlayan yeşil, sarı veya turuncu yansımayı fark etmişsinizdir. Bu parıltının kaynağı tapetum lusidum adı verilen, retinanın hemen arkasında yer alan yansıtıcı tabakadır. Bu tabaka, retinadan geçip giden ışığı geri yansıtarak ışığa ikinci bir kez çarpma şansı verir. Böylece aynı ışık miktarı iki kez değerlendirilmiş olur ve algılanan görüntü belirgin biçimde aydınlanır.
Bu tabaka kimyasal yapısı bakımından türden türe değişir. Bazı hayvanlarda kristal yapılı guanin birikimlerinden, bazılarında ise lif tabakalarından oluşur. Bunun bedeli küçük bir keskinlik kaybıdır, çünkü geri yansıyan ışık görüntüde hafif bir bulanıklığa yol açabilir. Doğa burada ayrıntıdan fedakârlık edip duyarlılığı seçmiştir. İnsanlarda ve birçok primatta bu tabaka bulunmaz, bu yüzden fotoğraflarda ortaya çıkan kırmızı göz etkisi aslında retinadaki kan damarlarının yansımasıdır.
Baykuşlar: Görme ve İşitmenin Birleşimi
Baykuşlar karanlıkta avlanmanın en bilinen ustalarındandır. Gözleri öne bakar, tüp biçimlidir ve çok yüksek ışık duyarlılığına sahiptir. Ancak bu gözler yuvalarında oynamaz, bu nedenle baykuşlar başlarını yaklaşık 270 dereceye kadar çevirebilir. Üstelik görme yetenekleri tek başına yeterli değildir. Birçok baykuş türünün yüzündeki disk biçimli tüy yapısı sesi kulaklara yönlendiren bir çanak görevi görür. Kulak açıklıklarının farklı yüksekliklerde yer alması, sesin kaynağını yatay ve dikey düzlemde son derece hassas biçimde belirlemelerini sağlar. Bu sayede baykuş, kar altındaki bir farenin çıkardığı ince hışırtıyı bile duyup konumunu saptayabilir.
Kediler ve Memeli Gece Avcıları
Kediler karanlıkta insanlardan yaklaşık altı kat daha az ışıkla görebilir. Bunu üç özelliğin birleşimiyle başarırlar. Dikey yarık biçimli göz bebekleri çok geniş açılıp çok dar kapanabilir. Retinalarında çubuk hücreleri baskındır. Ayrıca tapetum lusidum sayesinde ışık verimli kullanılır. Kedilerin tam karanlıkta görebildiği ise yaygın bir yanlıştır. Hiç ışık yoksa kediler de göremez, yalnızca çok zayıf ışığı değerlendirmede olağanüstü başarılıdırlar. Bıyıkları da karanlıkta çevrelerini algılamalarına yardımcı olan hassas dokunma organlarıdır.
Böcekler ve Bileşik Gözler
Gece uçan güveler ve bazı arılar gibi böcekler, bileşik göz yapısına sahiptir. Bu gözler yüzlerce ya da binlerce küçük birimden oluşur. Gece aktif türlerde bu birimler daha geniştir ve ışığı daha fazla toplar. Bazı gece arılarının ve güvelerin beyinleri, ışık sinyallerini zaman ve uzay içinde toplayarak bir tür dijital kamera mantığıyla birleştirir. Bu yöntem, düşük ışıkta daha net bir görüntü elde edilmesini sağlar. Kısacası beyin, zayıf sinyalleri toplayıp güçlendirerek gürültüyü azaltır.
Derin Deniz Canlıları ve Biyolüminesans
Okyanusun belli bir derinliğinden sonra güneş ışığı tamamen kaybolur. Burada yaşayan canlılar için görme iki yoldan sağlanır. Bazı balıklar ve kalamarlar son derece büyük gözlere sahiptir ve çok zayıf mavi ışığı bile algılayabilir. Diğerleri ise kendi ışığını üretir. Biyolüminesans, canlıların kimyasal tepkimelerle ışık yaymasıdır ve derin denizde avı çekmek, eş bulmak ya da düşmanı şaşırtmak için kullanılır. Fener balığının başındaki parlayan çıkıntı, avını kendine çeken canlı bir ışık tuzağıdır. Derin deniz canlılarının çoğu mavi ışığa duyarlıdır, çünkü mavi dalga boyu suda en uzağa ulaşan renktir.
Görmenin Ötesinde: Alternatif Duyular
Bazı hayvanlar karanlıkta görmeye hiç ihtiyaç duymaz. Yarasalar ekolokasyon kullanır. Yüksek frekanslı sesler çıkarır ve bu seslerin nesnelerden yankılanarak dönmesini dinleyerek çevrelerinin ayrıntılı bir haritasını çıkarırlar. Bazı yarasalar bir saniyede yüzlerce çağrı gönderebilir ve minik bir böceğin konumunu, hızını ve hareket yönünü saptayabilir. Yılanların bir kısmı, özellikle çıngıraklı yılanlar ve piton gibi türler, yüzlerindeki ısı çukurları sayesinde kızılötesi radyasyonu algılar. Böylece sıcakkanlı avlarını tam karanlıkta bile bir ısı görüntüsü olarak seçebilirler. Köpekbalıkları ise burunlarındaki özel organlarla canlıların çıkardığı çok zayıf elektrik alanlarını hissedebilir.
İnsan Gözü Karanlığa Nasıl Uyum Sağlar?
İnsan gözü gece avcılarıyla kıyaslandığında zayıf görünse de karanlığa uyum yeteneği küçümsenemez. Aydınlık bir ortamdan karanlığa geçtiğinizde göz bebekleriniz hemen genişler, ancak asıl uyum çubuk hücrelerindeki rodopsin adlı ışığa duyarlı pigmentin yeniden birikmesiyle gerçekleşir. Bu süreç yaklaşık 20 ile 30 dakika sürer ve sonunda göz, başlangıca göre binlerce kat daha duyarlı hale gelir. Bu yüzden sinemadan çıkınca ya da elektrikler kesilince önce hiçbir şey göremez, kısa süre sonra çevrenizi seçmeye başlarsınız. A vitamini bu pigmentin yapımında rol oynar, eksikliği ise gece körlüğüne yol açabilir.
Gece Görüşünün Evrimsel Anlamı
Karanlıkta görme yeteneği, doğal seçilimin en çarpıcı örneklerinden biridir. Gündüz avcılarıyla rekabet etmek istemeyen, sıcaktan kaçınan ya da avlarının gece aktif olduğu ortamlara uyum sağlayan türler farklı çözümler geliştirmiştir. Dikkat çekici olan, benzer sorunun birbirinden bağımsız biçimde farklı canlı gruplarında benzer ya da çok farklı yöntemlerle çözülmesidir. Tapetum lusidum birden fazla soyda ayrı ayrı evrimleşmiştir. Bu durum, doğanın aynı soruna birden çok cevap üretebildiğini gösterir.
Sık Sorulan Sorular
Kediler tam karanlıkta görebilir mi?
Hayır. Kediler yok denecek kadar az ışıkta bile görebilir ancak ortamda hiç ışık yoksa onlar da görüş sağlayamaz. Üstün yetenekleri, çok zayıf ışığı verimli kullanmalarından kaynaklanır.
Hayvanların gözleri geceleri neden parlar?
Gözlerin arka kısmındaki tapetum lusidum tabakası, ışığı retinaya ikinci kez göndermek üzere geri yansıtır. Bir ışık kaynağı tuttuğunuzda bu yansıma dışarıdan parıltı olarak görülür.
Baykuşlar gerçekten sadece görerek mi avlanır?
Hayır. Baykuşlar gözlerinin yanı sıra son derece gelişmiş işitme duyularını da kullanır. Sesin konumunu çok hassas biçimde belirleyebilmeleri, tam karanlıkta bile avlarını bulmalarını sağlar.
Yarasalar kör müdür?
Hayır, bu yaygın bir yanılgıdır. Yarasaların hepsi görebilir, hatta bazı türlerin gözleri oldukça gelişmiştir. Ekolokasyon yeteneği ise onlara karanlıkta ek bir avantaj sağlar.
İnsanlar karanlıkta görme yeteneğini geliştirebilir mi?
Gözün karanlığa uyumu doğal bir süreçtir ve yaklaşık yarım saat içinde en üst düzeye ulaşır. Parlak ışıktan kaçınmak ve yeterli A vitamini almak bu süreci destekler, ancak insan gözü gece hayvanları kadar duyarlı hale gelemez.
İleri Okuma ve Kaynak Önerileri
- Land, M. F. ve Nilsson, D. E. Animal Eyes, Oxford University Press (İngilizce)
- Warrant, E. ve Johnsen, S. makaleleri, Current Biology dergisi, gece görüşü ve derin deniz görmesi üzerine (İngilizce)
- Ollivier, F. J. ve arkadaşları, Comparative morphology of the tapetum lucidum, Veterinary Ophthalmology dergisi (İngilizce)
