Bilim dünyası, onlarca yıldır kadın ve erkek beyinlerinin birbirinden ne kadar farklı olduğunu tartışıyor. Kimileri bu farkların kültürel olduğunu savundu, kimileri biyolojik temelleri araştırdı. Fakat artık elimizde çok daha güçlü kanıtlar var: Yüzlerce, hatta binlerce gen, erkek ve kadın beyinlerinde tamamen farklı davranıyor. Üstelik bu farklar yalnızca yetişkinlikte değil, daha anne karnındayken beliriyor. Bu, insan beyninin gelişiminde uzun süredir sandığımızdan çok daha karmaşık bir biyolojik senaryo olduğunu gösteriyor.
Genlerin çalışması, beynin nasıl yapılandığını ve nasıl işlediğini belirleyen en temel süreçlerden biri. Bir genin aktif olması, onun RNA üretmesi ve bu RNA’nın da proteine dönüşmesiyle gerçekleşiyor. Proteinler ise beyin hücrelerinin nasıl bağlandığını, sinyalleri nasıl ilettiğini, hatta davranışlarımızı nasıl şekillendirdiğini belirleyebiliyor. Dolayısıyla RNA düzeylerini ölçmek, beynin içindeki biyolojik trafiği takip etmek gibi bir şey. 2017’den bu yana yapılan büyük ölçekli transkriptom çalışmaları, yaklaşık 20.000 genimizin üçte birinin kadın ve erkek bedenlerinde farklı biçimde çalıştığını ortaya koydu. Testis ve üreme dokularında bu fark zaten bekleniyordu, fakat şaşırtıcı olan, kaslardan bağışıklık sistemine, hatta beyne kadar pek çok dokuda belirgin cinsiyet farklarının görülmesi oldu.
Bu yıl yayımlanan bir başka çalışma ise beyin özelinde daha da çarpıcı sonuçlar sundu. Yetişkin beyinlerinde erkeklerde daha aktif olan 610 gen, kadınlarda ise daha aktif olan 316 gen tespit edildi. Üstelik bu genlerin büyük kısmı X ve Y kromozomlarına değil, “sıradan” kromozomlara aitti. Bu durum, cinsiyete özgü bazı biyolojik sinyallerin hormonlar aracılığıyla veya erken gelişim süreciyle bu genleri etkilediğini düşündürüyor. Nitekim testosteron ve östrojen gibi hormonların, bazı beyin genlerinin çalışmasını yönlendirdiği biliniyor. Ancak daha ilginci, anne karnındaki fetüslerde bile binlerce cinsiyet farklılığı içeren genin bulunduğunun tespit edilmiş olması. Yani bu farklar, hormonların devreye bile girmediği dönemlerde ortaya çıkıyor. Bu durum, genellikle Y kromozomu üzerindeki SRY gibi erkek gelişimini başlatan genlerin etkisine işaret ediyor.
Peki bu farklar beyin fonksiyonlarını nasıl etkiliyor? Kesin cevap hâlâ yok. Fakat bazı eğilimler dikkat çekici. Kadınlarda daha aktif olan genlerin çoğu nöronların iletişim süreçleriyle ilgiliyken, erkeklerde aktif olan genlerin daha çok zar yapıları ve hücre çekirdeği gibi alanlara odaklandığı görülüyor. Bu, beynin bazı bölgelerinde cinsiyete özgü işleyişlerin oluşabileceğini düşündürüyor. Ayrıca bazı genler yalnızca belirli beyin bölgelerinde cinsiyet farkı gösteriyor; bu da davranış ve bilişsel süreçlerde bölgesel farklılıklar olabileceği ihtimalini güçlendiriyor.
Bu farklılıkların sağlık üzerindeki etkileri ise çok daha önemli bir tartışma alanı. Kadınlarda daha aktif olduğu bilinen bazı genler, Alzheimer hastalığı ile bağlantılı. Kadınlarda Alzheimer görülme oranının yaklaşık iki kat daha yüksek olması, bu biyolojik gerçekliğin bir yansıması olabilir. Öte yandan bazı kemirgen çalışmalarında, yalnızca erkeklerde bulunan SRY geninin Parkinson hastalığını ağırlaştırdığı gözlemlendi. Yani beyin hastalıklarının cinsiyete göre görülme sıklığı veya şiddeti, yalnızca yaşam tarzı veya çevresel koşullarla değil, temeldeki genetik işleyişle de ilişkili olabilir.
Bu bulgular yalnızca insanlara özgü değil. Maymun, fare ve sıçan gibi pek çok memelide de aynı cinsiyet farklılıkları tespit edildi. Üstelik insanlarla maymunlar arasında paylaşılan bu gen farklarının yaklaşık 70 milyon yıllık bir geçmişi olduğu düşünülüyor. Bu da evrimsel süreçte erkek ve dişi atalarımızın farklı roller, davranışlar veya biyolojik ihtiyaçlar doğrultusunda şekillendiğini gösteriyor. Yani bugün gördüğümüz farklılıklar, çok eski bir biyolojik mirasın parçası olabilir.
Yine de burada önemli bir noktayı vurgulamak gerekiyor: Gen farklılığı, zekânın veya davranışların bir cinsiyeti diğerinden üstün kıldığı anlamına gelmez. Beynin işleyişinde farklı yollarla aynı sonuca ulaşmak mümkündür. Kadın ve erkek beyinleri, farklı genetik yöntemler kullansa da çoğu zaman benzer bilişsel kapasitelere ulaşır. Yani fark, üstünlük değil çeşitliliktir.
Tüm bu veriler bize şunu gösteriyor: Cinsiyet, beyin biyolojisinin çok temel bir parçasıdır. Ancak bu farkların çoğunu hâlâ anlamış değiliz. Yüzlerce, belki de binlerce genin sessiz bir orkestrasyonla beyni nasıl şekillendirdiğini çözmek, geleceğin nörobilim araştırmalarının en önemli odaklarından biri olacak. Zira bu bilgiler, hem beyin hastalıklarının tedavisi hem de insan davranışlarını daha doğru anlamamız için güçlü ipuçları içeriyor.
