Alerjik hastalıklar, günümüzde dünya nüfusunun önemli bir bölümünü etkileyen yaygın sağlık sorunlarındandır. Alerjik rinit, astım, egzama ve besin alerjileri hem çocuklarda hem yetişkinlerde yaşam kalitesini ciddi biçimde düşürebilir. Son yıllarda bağırsak sağlığı ile bağışıklık sistemi arasındaki ilişkinin daha iyi anlaşılması, probiyotikler konusunu alerji araştırmalarının merkezine taşıdı. Peki probiyotikler gerçekten alerjik rahatsızlıklardan kurtulmamızı sağlayabilir mi? Bu yazıda bilimsel verilerin ışığında bu soruyu ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.
Alerji Nedir ve Neden Ortaya Çıkar?
Alerji, bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan polen, ev tozu akarı, hayvan tüyü ya da bazı gıdalar gibi maddelere aşırı tepki vermesidir. Bu maddelere alerjen denir. Vücut alerjenle karşılaştığında IgE adı verilen antikorları üretir ve histamin gibi kimyasalların salınmasına yol açar. Sonuçta hapşırık, kaşıntı, ciltte kızarıklık, nefes darlığı ya da sindirim sorunları görülebilir.
Alerjilerin ortaya çıkışında genetik yatkınlık önemli rol oynar. Ancak yalnızca genetik faktörler son elli yıldaki artışı açıklamaya yetmez. Bu noktada hijyen hipotezi devreye girer. Bu hipoteze göre modern yaşam tarzı, aşırı temizlik, antibiyotik kullanımı, sezaryen doğum oranlarının artışı ve işlenmiş gıda ağırlıklı beslenme, bebeklik döneminde bağırsak mikrobiyotasının sağlıklı gelişmesini engelleyebilir. Mikrobiyotası dengesiz gelişen bir bağışıklık sistemi ise alerjik tepkilere daha yatkın hale gelebilir.
Probiyotik Nedir?
Probiyotikler, yeterli miktarda alındığında konağın sağlığına yarar sağlayan canlı mikroorganizmalardır. En sık kullanılan probiyotik türleri Lactobacillus ve Bifidobacterium cinslerine aittir. Yoğurt, kefir, turşu, ayran ve bazı fermente gıdalar doğal probiyotik kaynaklarıdır. Ayrıca kapsül, toz ve damla formunda gıda takviyeleri de bulunur.
Her probiyotik her sağlık sorununa iyi gelmez. Etkiler suşa özgüdür. Yani aynı türün farklı suşları bile bağışıklık sistemi üzerinde farklı sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle probiyotiklerle ilgili genel ifadeler yerine, belirli bir suşun belirli bir hastalıktaki etkisini inceleyen çalışmalar daha güvenilir bilgi sunar.
Probiyotikler Bağışıklık Sistemini Nasıl Etkiler?
Bağışıklık hücrelerinin büyük bölümü bağırsak çevresinde yer alır. Bu nedenle bağırsak mikrobiyotası, bağışıklık sisteminin eğitilmesinde temel bir role sahiptir. Probiyotiklerin alerjiler üzerindeki olası etkileri şu mekanizmalara dayandırılır:
- Th1 ve Th2 bağışıklık yanıtları arasındaki dengeyi Th1 lehine kaydırmaları
- Düzenleyici T hücrelerinin sayısını ve işlevini artırmaları
- Bağırsak bariyerini güçlendirerek alerjenlerin kana geçişini azaltmaları
- Bağırsakta zararlı bakterilerin çoğalmasını sınırlamaları
- Kısa zincirli yağ asitlerinin üretimini desteklemeleri
Alerjik yanıtta Th2 hücrelerinin baskın olması önemlidir. Probiyotikler bu dengeyi düzenleyerek aşırı tepkiyi azaltabilir. Ancak bu mekanizmaların birçoğu laboratuvar ve hayvan çalışmalarında gösterilmiştir. İnsanlardaki klinik sonuçlar ise her zaman aynı güçte değildir.
Egzama ve Atopik Dermatit Üzerindeki Etkisi
Probiyotiklerin alerji alanında en çok araştırıldığı konulardan biri atopik dermatit, yani halk arasındaki adıyla egzamadır. Hamilelik son dönemi ve emzirme sürecinde anneye, ardından bebeğe probiyotik verilmesinin bebeklerde egzama riskini azaltabileceğini gösteren çalışmalar bulunmaktadır. Bazı meta analizlerde, özellikle Lactobacillus rhamnosus gibi suşların riski anlamlı ölçüde düşürdüğü bildirilmiştir.
Dünya Alerji Örgütü, yüksek alerji riski taşıyan bebeklerde, hamile ve emziren annelerde probiyotik kullanımının egzama riskini azaltmak için düşünülebileceğini belirten bir rehber yayımlamıştır. Ancak bu öneri, kanıt düzeyinin düşük olduğu ve ek araştırmalara ihtiyaç duyulduğu notuyla birlikte verilmiştir. Mevcut egzamanın tedavisinde ise probiyotiklerin etkisi daha tartışmalıdır. Cochrane incelemeleri, egzaması olan kişilerde probiyotiklerin belirtileri belirgin biçimde azalttığına dair güçlü bir kanıt bulunmadığını ortaya koymuştur.
Alerjik Rinit ve Astımda Durum
Alerjik rinit, yani saman nezlesi için yapılan çalışmalarda bazı probiyotik suşlarının burun akıntısı, hapşırma ve göz kaşıntısı gibi belirtilerde hafif iyileşme sağladığı görülmüştür. Bununla birlikte çalışmaların yöntemleri, kullanılan suşlar ve süreler birbirinden çok farklıdır. Bu çeşitlilik, kesin bir sonuca varmayı zorlaştırmaktadır.
Astım konusunda ise tablo daha belirsizdir. Probiyotiklerin astım atakları ya da akciğer fonksiyonları üzerinde tutarlı bir yarar sağladığını gösteren yeterli kanıt şu anda yoktur. Astımı olan kişilerin, doktorlarının önerdiği tedaviyi probiyotik lehine bırakmaması büyük önem taşır.
Besin Alerjilerinde Probiyotiklerin Yeri
Besin alerjileri, özellikle inek sütü alerjisi konusunda probiyotiklerin tolerans gelişimini hızlandırabileceği yönünde bazı küçük çalışmalar vardır. Örneğin özel formüllere eklenen belirli Lactobacillus suşlarının, inek sütü alerjisi olan bebeklerde toleransın daha erken kazanılmasına katkı sağlayabileceği bildirilmiştir. Yine de bu sonuçlar henüz rutin klinik uygulamaya yön verecek düzeyde değildir. Besin alerjisi olan bir kişi, probiyotik takviyesi kullansa bile alerjenden kaçınmaya devam etmelidir.
Probiyotikler Alerjiyi Tamamen Tedavi Eder mi?
Kısa cevap hayırdır. Bugün elimizdeki bilimsel veriler, probiyotiklerin alerjik hastalıkları kökten tedavi eden bir çözüm olmadığını göstermektedir. En umut verici alan, riski yüksek bebeklerde egzama gelişimini önlemeye yönelik kullanımdır. Diğer alerjik durumlarda ise etkiler sınırlı, tutarsız ve suşa bağlıdır.
Alerji tedavisinin temel unsurları halen alerjenden kaçınma, uygun ilaç tedavisi ve gerektiğinde alerji aşısı, yani immünoterapidir. Probiyotikler bu yöntemlerin yerine geçmez, olsa olsa destekleyici bir seçenek olarak değerlendirilebilir.
Probiyotik Kullanırken Nelere Dikkat Edilmeli?
Probiyotik kullanmayı düşünen kişiler için bazı noktalar önemlidir:
- Ürünün üzerinde suş adının ve canlı mikroorganizma sayısının belirtilmiş olması gerekir
- Güvenilir üreticilerin ürünleri tercih edilmelidir
- Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler, ağır hastalar ve prematüre bebekler mutlaka doktora danışmadan kullanmamalıdır
- Hamilelik ve emzirme döneminde kullanım, hekim önerisiyle yapılmalıdır
- Belirgin bir fayda görülmüyorsa uzun süre kullanımı sürdürmenin anlamı yoktur
Dengeli beslenme, lifli gıdalar, fermente ürünler ve yeterli uyku da bağırsak mikrobiyotasını destekleyen basit ama etkili alışkanlıklardır.
Değerlendirme
Probiyotikler, bağırsak mikrobiyotası aracılığıyla bağışıklık sistemini düzenleme potansiyeline sahip ilgi çekici bir araştırma alanıdır. Özellikle bebeklerde egzama riskinin azaltılmasında umut verici sonuçlar bulunsa da, alerjik hastalıkların tamamen ortadan kalkacağını söylemek bilimsel olarak doğru değildir. Her suşun etkisi farklıdır ve araştırmalar sürmektedir. Alerjik şikayetleri olan kişilerin, kendi durumlarına uygun bir yaklaşım belirlemek için bir alerji uzmanına başvurması en doğru yoldur.
Sık Sorulan Sorular
Probiyotikler alerjiyi tamamen geçirir mi?
Hayır. Probiyotikler alerjiyi kökten tedavi etmez. Bazı suşlar belirli alerjik durumlarda belirtileri hafifletebilir ya da risk azaltmaya yardımcı olabilir, ancak bu etki kişiden kişiye değişir.
Hangi probiyotik alerji için en etkilidir?
Tek bir en etkili probiyotik yoktur. Lactobacillus rhamnosus ve bazı Bifidobacterium suşları en çok araştırılanlar arasındadır. Doğru suş ve doz seçimi için hekime danışmak gerekir.
Bebeklere alerjiyi önlemek için probiyotik verilebilir mi?
Yüksek alerji riski taşıyan bebeklerde egzama riskini azaltmak amacıyla probiyotik kullanımı bazı rehberlerde değerlendirilebilecek bir seçenek olarak geçer. Ancak bebeğe herhangi bir takviye vermeden önce çocuk doktoruna danışılmalıdır.
Yoğurt ve kefir gibi gıdalar alerjiye iyi gelir mi?
Fermente gıdalar bağırsak sağlığını destekleyebilir, ancak alerji üzerinde doğrudan tedavi edici etkileri kanıtlanmış değildir. Sağlıklı beslenmenin bir parçası olarak tüketilmeleri faydalıdır.
Probiyotiklerin yan etkisi var mı?
Sağlıklı bireylerde genellikle güvenlidir. Hafif gaz ve şişkinlik görülebilir. Bağışıklığı zayıf kişilerde ise nadiren ciddi enfeksiyon riski taşıyabilir, bu nedenle bu gruptaki kişiler doktor kontrolü olmadan kullanmamalıdır.
İleri Okuma Tavsiyeleri ve Kaynaklar
- Fiocchi A ve arkadaşları, World Allergy Organization McMaster University Guidelines for Allergic Disease Prevention, Probiotics, World Allergy Organization Journal, 2015
- Makrgeorgou A ve arkadaşları, Probiotics for treating eczema, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2018
- Cuello-Garcia CA ve arkadaşları, Probiotics for the prevention of allergy, A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials, Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2015









