Bilim Tarihinin En Sıradışı ve Tartışmalı Araştırması: Kellogg Ailesi ve Şempanze Gua Deneyi

Kellogg deneyi, bilimin sınırlarını zorlayan ama etik açıdan da büyük tartışmalar yaratan, insan ile hayvan arasındaki ince çizgiyi gözler önüne seren dramatik bir psikolojik araştırmadır.

Bilim tarihi, insan zihninin sınırlarını zorlayan, doğanın ve nurture yani çevresel faktörlerin doğa yani genetik üzerindeki baskısını anlamak için yapılan pek çok sıra dışı deneyle doludur. Yirminci yüzyılın başlarında, özellikle davranışçılık akımının psikoloji dünyasında taht kurduğu dönemde, bilim insanları çevrenin insan gelişimi üzerindeki gücünü kanıtlamak için adeta yarışıyorlardı. Bu bağlamda gerçekleştirilen en radikal, en şaşırtıcı ve bugün etik açıdan tamamen kabul edilemez bulunan çalışmalardan biri, 1931 yılında Kellogg ailesi tarafından gerçekleştirilmiştir. Amerikalı psikolog Winthrop Kellogg ve eşi Luella Kellogg, evlerine bir dişi şempanze yavrulamış gibi getirmiş ve onu kendi insan bebekleriyle tamamen aynı koşullarda, kardeş gibi büyütme kararı almışlardır. Bu deney, sadece psikoloji ve antropoloji dünyasında büyük bir yankı uyandırmakla kalmamış, aynı zamanda insan olmanın doğası ve hayvanlar alemine olan mesafemiz üzerine de derin felsefi soruları beraberinde getirmiştir.

Deneyin Arka Planı ve Amacı

1930’lu yılların başında comparative psychology yani karşılaştırmalı psikoloji alanı hızla gelişmekteydi. Bilim insanları, hayvanların zihinsel süreçlerini ve öğrenme kapasitelerini insanlarla karşılaştırarak anlamaya çalışıyorlardı. Ancak Winthrop Kellogg, dönemin genel yaklaşımından farklı bir hipotez ortaya atmıştı. Kellogg’a göre, bir şempanze insan ortamında, insan bebekleriyle tamamen aynı sevgi, disiplin, konuşma ve bakım şartlarında büyütülürse, acaba insan gibi davranmayı öğrenebilir miydi? İnsan ve maymun arasındaki gelişimsel farkların ne kadarı genetik kodlardan, ne kadarı ise tamamen çevresel uyaranlardan kaynaklanıyordu? Bu soruların cevabını bulmak için Kellogg, laboratuvar ortamından çıkıp tam teşekküllü bir ev içi deney tasarlamaya karar verdi. Deneyin temel amacı, genetiğin mi yoksa çevrenin mi zihinsel ve davranışsal gelişimde daha baskın olduğunu gözler önüne sermekti.

Gua ve Donald Aynı Evde Büyüyor

Winthrop ve Luella Kellogg çiftinin on aylık Donald adında bir oğulları vardı. 1931 yılının Haziran ayında çift, Küba’daki bir primat araştırma merkezinden yedi buçuk aylık dişi bir şempanze olan Gua’yı evlat edindi. Gua, tıpkı Donald gibi giydiriliyor, mama sandalyesinde oturtuluyor, bebek arabasında gezdiriliyor, uyutuluyor ve hatta tuvalet eğitimi için benzer yöntemlere tabi tutuluyordu. Kellogg çifti, iki bebeğe de tamamen eşit ilgi göstermeye özen gösteriyordu. Donald nasıl seviliyor, öpülüyor ve kucaklanıyorsa, Gua da aynı şekilde sevgi görüyordu. Araştırmacılar her gün bebeklerin motor becerilerini, reflekslerini, anlama kapasitelerini, ses çıkarma yeteneklerini ve duygusal tepkilerini titizlikle kaydediyorlardı. İlk aylarda şaşırtıcı bir şekilde Gua, birçok fiziksel ve motor beceri testinde insan bebeği Donald’ı geride bırakıyor, daha hızlı tırmanıyor ve nesneleri daha çabuk kavruyordu.

Şaşırtıcı Sonuçlar ve Dil Engeli

Deney ilerledikçe, insan ve şempanze arasındaki biyolojik sınırların varlığı çok net bir şekilde ortaya çıkmaya başladı. Gua, insan evindeki sosyal kurallara hızla adapte oluyor, insanları taklit ediyor ve evdeki eşyaları amacına uygun şekilde kullanmayı öğreniyordu. Ancak iş dil ve soyut düşünceye geldiğinde keskin bir duvarla karşılaşıldı. Donald zamanla kelimeler üretmeye, cümle kurmaya ve insan dilini anlamaya başlarken, Gua ne kadar eğitilirse eğitilsin tek bir insan kelimesi bile söylemeyi beceremedi. Şempanzelerin ses telleri ve beyinlerindeki konuşma merkezleri insanlardaki gibi gelişmeye müsait olmadığı için dil bariyeri aşırı bir engel olarak duruyordu. Öte yandan, Gua’nın fiziksel gücü ve refleksleri Donald’ı geçmeye devam ediyordu. Ancak zamanla Donald, kardeşinin çıkardığı ilginç sesleri taklit etmeye ve şempanze gibi sesler çıkarmaya başladığında, Kellogg çifti için alarm zilleri çalmaya başladı. İnsan çocuğunun gelişimi olumsuz etkilenme riski taşıyordu.

Deneyin Sonlandırılması ve Acı Gerçek

Gua ve Donald tam dokuz ay boyunca kardeş gibi birlikte yaşadı. Ancak 1932 yılında Winthrop Kellogg deneyi ani bir kararla sonlandırdı. Bunun temel sebebi, insan bebeği Donald’ın konuşmayı öğrenmek yerine şempanze gibi sesler çıkarmaya başlaması ve insan sosyalleşmesinden uzaklaşma sinyalleri vermesiydi. Donald’ın dil gelişiminin olumsuz etkilendiği fark edilince, deneyin güvenli sınırları aşıldığı kabul edildi. Gua, Florida’daki primat merkezine geri gönderildi. Ancak ev ortamına ve insan sevgisine tamamen alışmış olan Gua için bu ayrılış oldukça travmatik oldu. Doğal ortamına uyum sağlamakta zorlanan ve insan annesini arayan Gua, merkezdeki diğer şempanzeler arasında yabancılık çekti. Ne yazık ki Gua, merkezine döndükten kısa bir süre sonra, 1933 yılında zatürre nedeniyle hayata veda etti. Bu trajik son, deneyin etik boyutunu ve hayvanlar üzerinde yapılan bu tür psikolojik müdahalelerin yıkıcı sonuçlarını gözler önüne serdi.

Modern Psikolojiye ve Etiğe Etkileri

Bugünden bakıldığında Kellogg deneyi, bilim insanlarının etik anlayışının ne kadar değiştiğini gösteren çarpıcı bir kilometre taşıdır. Günümüzde hayvan hakları yasaları, etik kurullar ve psikoloji deontolojisi, bir insan bebeğini ve bir hayvanı bu şekilde deneysel bir kobay gibi aynı evde büyütmeye kesinlikle izin vermez. Bu tür çalışmalar, hem hayvanların psikolojik refahını hiçe saydığı hem de insan çocuğunun sağlıklı gelişim riskini tehlikeye attığı için ağır eleştiriler almıştır. Ancak yine de bu deney, doğa ve çevre tartışmalarına çok önemli veriler sunmuş, genetik sınırların ne kadar güçlü olduğunu ve çevrenin her şeyi tek başına değiştiremeyeceğini bilim dünyasına kanıtlamıştır. Gua deneyi, sonrasındaki benzer tüm primat iletişim projelerine ve işaret dili eğitimlerine de ilham kaynağı olmuştur.

Sık Sorulan Sorular

  • Soru: Kellogg deneyi tam olarak ne zaman ve kimler tarafından yapılmıştır?
  • Cevap: Deney, 1931 yılında Amerikalı psikolog Winthrop Kellogg ve eşi Luella Kellogg tarafından gerçekleştirilmiştir.
  • Soru: Deneyde kullanılan şempanzenin adı nedir ve kaç aylıktı?
  • Cevap: Deneyde kullanılan şempanzenin adı Gua idi ve eve getirildiğinde yedi buçuk aylıktı.
  • Soru: Deneyin temel amacı neydi?
  • Cevap: Şempanzenin insan ortamında büyütüldüğünde insan gibi davranıp davranamayacağını ve genetik ile çevrenin gelişim üzerindeki etkisini incelemekdi.
  • Soru: Deney neden erken sonlandırıldı?
  • Cevap: İnsan çocuğu Donald’ın şempanze seslerini taklit etmeye başlaması ve insan dili gelişiminin olumsuz etkilenmesi sebebiyle sonlandırıldı.
  • Soru: Gua’ya ne oldu?
  • Cevap: Gua, primat merkezine geri gönderildikten kısa bir süre sonra 1933 yılında zatürre nedeniyle öldü.

İleri Okuma Tavsiyeleri

  • The Ape and the Child – Winthrop Kellogg
  • Next of Kin: My Conversations with Chimpanzees – Roger Fouts
  • Chimpanzee Politics – Frans de Waal

Kaynaklar

  • Kellogg, W. N., & Kellogg, L. A. (1933). The Ape and the Child.
  • American Psychological Association Archives.