Heimlich manevrası, yutulan bir yabancı cismin solunum yolunu tıkaması sonucu ortaya çıkan boğulma durumlarında uygulanan, hayat kurtarıcı bir ilk yardım tekniğidir. Karın bölgesine yapılan hızlı ve kontrollü bası sayesinde akciğerlerdeki havanın güçlü bir şekilde dışarı atılması ve tıkanıklığa neden olan cismin ağız yoluyla çıkarılması hedeflenir. Teknik, adını 1974 yılında yöntemi tanımlayan Amerikalı cerrah Henry Heimlich’ten almıştır. Bugün dünyanın pek çok ülkesinde ilk yardım eğitimlerinin temel konularından biri olarak öğretilmektedir.
Solunum Yolu Tıkanıklığı Neden Olur?
Solunum yolu tıkanıklığı, çoğunlukla yiyecek parçalarının yanlış yoldan yutulmasıyla meydana gelir. Et parçaları, fındık, fıstık, üzüm, sosis dilimleri, sert şekerler ve kemik parçaları en sık görülen nedenler arasındadır. Küçük çocuklarda ise oyuncak parçaları, bozuk para, pil, düğme ve balon parçaları gibi nesneler ciddi risk oluşturur. Yemek yerken konuşmak, gülmek, aceleyle yutmak, yeterince çiğnememek ve alkol tüketimi tıkanma riskini artıran başlıca etkenlerdir. Yaşlılarda yutma refleksinin zayıflaması, diş protezlerinin yeterince çiğnemeye izin vermemesi ve bazı nörolojik hastalıklar da riski yükseltebilir.
Tıkanıklığın Belirtileri Nelerdir?
Doğru müdahale için önce durumun gerçekten ciddi bir tıkanıklık olduğunu fark etmek gerekir. Hafif tıkanıklıkta kişi öksürebilir, konuşabilir ve nefes alabilir. Bu durumda yapılması gereken, kişiyi öksürmeye teşvik etmek ve müdahale etmeden yanında beklemektir. Güçlü öksürük, solunum yolunu açmanın en etkili doğal yoludur.
Ağır tıkanıklıkta ise tablo farklıdır. Kişi konuşamaz, öksüremez ve nefes alamaz. Evrensel boğulma işareti olarak elleriyle boynunu kavrar. Yüzde morarma, gözlerde korku ifadesi, sessiz çaresizlik ve bilinç kaybı gözlemlenebilir. Bu belirtiler görüldüğünde zaman kaybetmeden müdahale edilmelidir, çünkü beyin oksijensiz kaldığında birkaç dakika içinde kalıcı hasar riski başlar.
Yetişkinlerde Heimlich Manevrası Nasıl Uygulanır?
Bilinci açık olan yetişkin veya büyük çocukta uygulama adımları şöyledir. Öncelikle kişiye boğulup boğulmadığı sorulur ve konuşamıyorsa müdahale edileceği söylenir. Ardından yardım çağrılması için çevredeki birinden 112 acil çağrı hattını aramasını istemek gerekir.
Kurtarıcı, kişinin arkasına geçer ve kollarını belinin etrafından dolar. Bir elini yumruk haline getirir ve yumruğun başparmak tarafını göbek deliği ile göğüs kemiğinin alt ucu arasındaki orta noktaya yerleştirir. Diğer eliyle yumruğu kavrar ve karın bölgesine doğru, yukarı yönlü, hızlı ve sert bir şekilde bastırır. Bu hareket, cisim çıkana veya kişi bilincini kaybedene kadar tekrarlanır. Her bası ayrı ve belirgin bir girişim olarak düşünülmelidir.
Hamile ve Obez Kişilerde Uygulama
Hamile kadınlarda ve karın çevresi geniş olan kişilerde karına bası uygulamak güvenli veya etkili olmayabilir. Bu durumda eller göğüs kemiğinin alt yarısına yerleştirilir ve bası karın yerine göğüs kemiğine doğru yapılır. Kollar kişinin koltuk altlarından geçirilerek göğüs hizasında kavuşturulur. Bası yönü, yine içe ve yukarıya doğrudur.
Bebeklerde Uygulama
Bir yaşından küçük bebeklerde klasik Heimlich manevrası kesinlikle uygulanmaz, çünkü karın organlarına zarar verme riski vardır. Bebeklerde sırt vuruşu ve göğüs bası kombinasyonu kullanılır. Bebek, kurtarıcının bir kolu üzerine yüzüstü yatırılır ve çenesi parmaklarla desteklenerek baş vücuttan aşağıda tutulur. Diğer elin ayasının topuk kısmıyla bebeğin kürek kemikleri arasına beş kez sert vuruş yapılır. Ardından bebek yüzü yukarı bakacak şekilde çevrilir ve iki parmakla göğüs kemiğinin alt yarısına beş kez bası uygulanır. Bu döngü cisim çıkana veya bebek bilincini kaybedene kadar sürdürülür.
Kişi Bilincini Kaybederse Ne Yapılmalıdır?
Müdahale sırasında kişi bilincini kaybederse, yavaşça yere yatırılmalı ve 112 hemen aranmalıdır. Ardından kalp masajına başlanır. Her 30 göğüs basısından sonra ağız içine bakılır ve cisim görünüyorsa çıkarılır. Cisim görünmüyorsa körlemesine parmakla ağıza girmekten kaçınılmalıdır, çünkü bu durum cismi daha derine itebilir. Yardım ekipleri gelene kadar kalp masajına devam edilmelidir.
Tek Başına Boğulan Kişi Ne Yapabilir?
Yalnız başına bulunan ve boğulan bir kişi öncelikle öksürmeyi denemelidir. Başarılı olunamazsa bir elin yumruk yapılarak göbek üzerine yerleştirilmesi ve diğer elle sıkılaştırılarak karına yukarı yönlü bası yapılması gerekir. Alternatif olarak, bir sandalye sırtlığının veya masa kenarının üzerine karın bölgesini bastırarak hızlı bir hareketle kendi kendine bası uygulamak mümkündür.
Manevra Sonrası Dikkat Edilmesi Gerekenler
Heimlich manevrası başarılı olsa bile kişinin mutlaka bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi önerilir. Karına uygulanan bası nedeniyle iç organlarda yaralanma, kaburga kırığı veya cismin tamamen çıkmaması gibi durumlar ortaya çıkabilir. Ayrıca solunum yollarında kalan küçük parçalar daha sonra enfeksiyona yol açabilir.
Boğulmayı Önlemek İçin Alınabilecek Önlemler
Yemekleri küçük parçalara bölmek, yavaş çiğnemek, yemek sırasında konuşmaktan ve gülmekten kaçınmak koruyucu önlemlerin başında gelir. Küçük çocukların bütün fındık, fıstık, üzüm ve benzeri gıdalarla beslenmemesi, oyuncakların yaşa uygun seçilmesi ve küçük parçaların çocukların erişiminden uzak tutulması gerekir. İlk yardım eğitimi almak, bu tür acil durumlarda doğru ve hızlı hareket etmeyi sağlayan en değerli yatırımlardan biridir.
Sık Sorulan Sorular
Heimlich manevrası kimlere uygulanır?
Bilinci açık olup öksüremeyen, konuşamayan ve nefes alamayan, yani solunum yolu tam tıkanmış yetişkin ve çocuklara uygulanır. Hafif tıkanıklıkta kişi öksürebiliyorsa müdahale edilmez.
Heimlich manevrası bebeklere uygulanabilir mi?
Hayır. Bir yaşından küçük bebeklerde karına bası yapılmaz. Bunun yerine beş sırt vuruşu ve beş göğüs basısından oluşan özel bir teknik kullanılır.
Manevra sırasında kaburga kırılabilir mi?
Evet, özellikle yaşlılarda ve kemik yapısı zayıf kişilerde kaburga kırığı veya iç organ yaralanması görülebilir. Ancak hayat kurtarmak söz konusu olduğunda bu risk kabul edilebilir bir durumdur ve manevra sonrası mutlaka doktor kontrolü gerekir.
Cisim çıktıktan sonra hastaneye gitmek şart mı?
Evet, şiddetle önerilir. Karına uygulanan bası ve solunum yolunda kalmış olabilecek parçalar nedeniyle komplikasyonlar gelişebilir. Kişi iyi hissetse bile değerlendirme yapılmalıdır.
Kendi kendime Heimlich manevrası yapabilir miyim?
Evet, mümkündür. Yumruğunuzu göbek üstüne yerleştirip diğer elinizle yukarı yönlü bastırabilir ya da karnınızı sandalye sırtlığına veya masa kenarına sert biçimde bastırabilirsiniz.
İleri Okuma Tavsiyeleri ve Kaynaklar
- Türk Kızılay İlk Yardım Eğitim Kılavuzu
- Sağlık Bakanlığı Temel İlk Yardım Eğitimi Katılımcı Kitabı
- American Red Cross First Aid Guide
